De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Kamp Amersfoort

In 2022 had ik meerdere redenen om dit artikel over 'Kamp Amersfoort' te herschrijven. Ten eerste omdat de website van het voormalige kamp zelf een enorme verbetering had ondergaan, maar ook omdat het 'Nationaal Museum Kamp Walter Heinrich Amersfoort' een afdeling erbij had gekregen.
Tijdens mijn bezoek vond ik de informatie al vrij sumier, zo was er maar weinig informatie over de leiding van het kamp tijdens de oorlogsjaren.
Derde aanleiding was een podcast, juist over iets wat mij al jaren intrigeert, waar zijn toch al die SS'ers gebleven die tijdens de oorlog leiding gaven aan de oorlogsmachine van Hitler?

1939-1941: Barakkenkamp Appelweg

Op 28 augustus 1939 werd de algemene mobilisatie van het Nederlandse leger afgekondigd, dat betekende dat er verschillende kampen moesten worden gebouwd, zo ook rond Amersfoort. Kamp Bokkeduinen, Kamp Heihuis en Kamp Austerlitz zijn daar voorbeelden van.
Aan de Appelweg in Leusden, onder de rook van Amersfoort, werden er zes houten barakken ingericht om enkele honderden militairen te huisvesten die aan de Grebbelinie werkten. Na de overgave van Nederland op 15 mei 1940 werd het kamp aan de Appelweg door de Duitsers in gebruik genomen als legerplaats. Niet veel later gingen de de Duitsers het kamp gebruiken om Nederlandse gevangenen te huisvesten, Walter Heinrich werd per 1 augustus 1941 aangewezen als kampcommandant.

1941-1943: Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort

Gevangenen werden bij binnenkomst geschoren en voorzien van een 'nummer'. SS'ers vierden hun frustraties af op de gevangenen, vaak werden ze opgeslote in de 'ronzentuin', een omheinde plek waar gevangenen vaak dagenlang moesten bljven staan.
De omstandigheden in het kamp waren onmenselijk waar verzetsstrijders, werkweigeraars, communisten, criminelen, Jehovah's getuigen, zigeuners, Joden en Sovjet-krijgsgevangenen werden opgesloten die hard moesten werken.
In 1941 werden er tegen de honderd Russische krijgsgevangen binnengebracht, allen werden vermoord, volgens overlevenden deed commandant Heinrich mee aan de executies.

De commandant van Kamp Amersfoort was gedurende de eerste twee jaren Walter Heinrich die van het goede leven hield en ook graag naar Amsterdam ging om uit te gaan. Hij was 32 en oogde vriendelijk, maar moet toch verantwoordelijk worden gehouden voor de dood van honderden mensen.
Hij stuurde gevangenen door naar andere kampen zoals Buchenwald, Mauthausen en Neuengamme. In maart 1943 werd het kamp tijdelijk gesloten voor uitbreiding.

1943-1945: Erweitertes Polizeigefängnis Amersfoort

Twee maanden later werd het kamp heropend, de leiding was niet langer in handen van Walter Heinrich, maar van Karl Berg die commandant van Kamp Schoorl was geweest. Karl Berg werd na de oorlog ter dood veroordeeld voor zijn betrokkenheid bij de wreedheden van de nazi's, begaan op Nederlandse bodem.

De heropening was dus in mei 1943, omdat mannen tussen de 18 en 35 jaar verplicht deel moesten gaan nemen aan de Arbeitseinsatz werd Kamp Amersfoort ingezet als verzamel- en doorvoerkamp. Ruim 800 maal reed er een trein met gevangenen naar Duitsland.
Op 11 oktober 1944 vond het grootste transport plaats, ruim 1.400 Nederlandse mannen werden naar Kamp Neuengamme getransporteerd. De meesten keerden niet terug.
Plaatsvervanger van Karl Berg was de 'beul van Amersfoort', Joseph Kotalla, een van de vier van Breda. Hij is de enige van de vier die in Nederlandse gevangenschap is overleden (1979), ondanks een gratieverzoek op 1 augustus 1959.

De nazi's vernietigden de administratie, op 7 mei 1945 kwamen de geallieerden het kamp binnen.

Vanaf 1941 tot en met 1945 hield de Duitse politie tegen de 40.000 mensen gevangen in Kamp Amersfoort, de meesten waren mannen. Na de oorlog werd het kamp gesloopt, toch herinnert er nog genoeg aan deze vreselijke periode. Het kamp was dus relatief klein, maar doordat het zo afgelegen lag en toezicht van buitenaf niet of nauwelijks mogelijk was ontwikkelde het zich tot een wreed geleid kamp.
Zware dwangarbeid, mishandeling, verkrachting, honger, dorst en ziekte maakten het verblijf tot een ware hel. Alleen in de directe omgeving van het kamp wist men van het bestaan en mondjesmaat werd er ook wel hulp geboden omdat men zo nu en dan wel hoorde van de vreselijke ontberingen die de gevangenen in het kamp doormaakten. Contact tussen burgers en gevangenen die buiten het kamp verplicht moesten werken was ten strengste verboden!
De bijnaam van het Kamp was 'het hongerkamp'.

Bevrijding en wat gebeurde er met de leiding?

Op 19 april 1945 werd het kamp overgedragen aan het Rode Kruis. Hooguit een derde van de gevangenen heeft de oorlog overleefd. In het kamp zelf kwamen naar schatting 800 mensen om het leven.
Op 7 mei reden Britse en Canadese militairen het kamp binnen en was het kamp pas echt bevrijd van de Duitsers, toen ook bleek de ware omvang van wat zich in en om Kamp Amersfoort had afgespeeld.
Na de oorlog werd het kamp vier maanden lang gebruikt voor de internering van 'foute' Nederlanders.
De verdwenen SS'er

Walter Heinrich, de eerste commandant, wist te ontkomen aan zijn straf.
Johann Friedrich Stöver, zijn plaatsvervanger, hij zat tot 1960 gevangen in Nederland
Joseph Kotalla, derde man in rang onder Heinrich
Karl Berg, de latere commandacnt, werd in Nederland ter dood veroordeeld.
Joseph Kotella, zijn plaatsvervanger, zat tot aan zijn dood in een Nederlandse gevangenis.

Walter Heinrich

Walter Heinrich werd op 2 januari 1910 geboren maar waar, wanneer en waaraan hij is overleden is tot op de dag van vandaag onbekend. Omdat hij nu (2022) 112 zou moeten zijn kunnen we aannemen dat hij niet meer leeft.
Hij was SS-Obersturmführer en in die functie kreeg hij van 1 augustus 1941 tot en met 30 april 1943 de leiding over concentratiekamp Kamp Amersfoort. Na de verbouwing keerde hij hier niet terug als kampcommandant.

Walter Heinrich was de zoon van een treinmachinist, in 1928 vertrok het gezin naar Oppeln in Duitsland, hier zou Heinrich twee kinderen hebben gekregen, maar het bijzondere daaraan is dat dat in 1943 en 1944 geweest zou zijn, dus midden in de oorlog. Zou Heinrich dan geen functie meer hebben gehad gedurende de laatste twee oorlogsjaren?
In 1939 kreeg Heinrich een baan bij de Gestapo en nam actief deel aan de invasie van Polen en werd al snel bevorderd. In 1941 vertrok hij naar Kamp Amersfoort om daar de eerste commandant te worden.

Podcast

Op 30 april 1943 verliet Walter Heinrich voor de laatste maal het kamp, hij had ooit al gewerkt voor de Gestapo en waarschijnlijk daarom werd hij overgeplaatst naar het hoofdkwartier van de Geheime Staatspolitie in Den Haag, zijn functie bestond uit het inspecteren van Nederlandse concentratiekampen.
De makers van de podcast 'De verdwenen SS'er' ontdekten dat hij voor een geheime opdracht naar Den Haag vertrok. Onderzoekers Floris van Dijk en Jordy Hubers ontdekten dat hij daar ging werken voor de Sicherheitsdienst, de geheime dienst van de NSDAP. Uit een intern document bleek dat Heinrich in Den Haag de taak had gevangenen te selecteren voor concentratiekamp Natzweiler-Struthof.

Aannemelijk is dat de vrouw van Heinrich in Duitsland is blijven wonen, dat kwam Walter ook niet slecht uit omdat hij bekend stond als schuinsmarcheeder en levensgenieter. In hun eerste en enige gezamenlijke woonplaats kregen zij in 1943 een dochter en in 1944 een zoon.
De zoon (2022: 78) werd opgespoord door de podcastmakers Hubers en Van Dijk, hij had ermee leren leven niets te weten van zijn vader, zijn moeder had nooit hem iets verteld. De zoektocht van de zoon heeft nooit geleid tot, voor hem, zinnige informatie.

Er zijn meerdere scnario's, hij zou zelfmord hebben gepleegd, om het leven zijn gekomen in de strijd om Berlijn tijdens de laatste dagen van de oorlog, aan het Oostfront zijn gesneuveld, naar Brazilië zijn gevlucht en aldaar zijn laatste dagen hebben gesleten of, het meest aannemelijke, zijn identiteit hebben veranderd.
Wat ik opmerkelijk aan de podcast vind is dat de twee onderzoekers niet zijn afgereisd naar het plaatsje waar het gezin aan het eind van de oorlog moet hebben gewoond en dat ze de zoon niet hebben opgezocht. Een gemiste kans omdat ze via de telefoon wel buurtgenoten en bedrijven hebben benaderd, maar dat niemand Walter, zijn vrouw of zijn kinderen zouden kennen en dat doet bij mij bellen afgaan, wat valt er te verbergen?

Aan de andere kant is het al fraai wat de twee podcastmakers boven tafel hebben gekregen. Wellicht dat het ooit nog eens een vervolg krijgt. Ik had aan hun podcast en de informatie van het kamp weer materiaal om mijn pagina over Kamp Amersfoort bij te werken, waarvoor mijn dank.

Bijzondere dagen in het jaar

19 april, ieder jaar

Op deze datum in 1945 werd het kamp overgedragen aan het Rode Kruis.

4 mei, ieder jaar

Schoolkinderen uit de buurt komen samen bij de 'Stenen Man'om de doden te herdenken.
's Avonds is er een stille tocht.

7, 8 of 9 mei, ieder jaar

Rond begraafplaats Rusthof waar de honderd Sovjetsoldaten liggen begraven worden zijn herdacht.

Kamp Amersfoort
Loes van Overeemlaan 19
3832 RZ   Leusden
Telefoon: 033 - 461 31 29

Aan het eind van de 350 meter lange schietbaan staat het monument (1953) 'Gevangene voor het vuurpeloton', wat in de volksmond 'De Stenen Man' is gaan heten.






































Ben Verzet

Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Email De Dokwerker (Ben Verzet)

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Saving private ryan Dirty dozen Ingezonden In oorlog Februaristaking Wiedergutmachung Auschwitz charlatan Foute bedrijven Jaap van velzen Oorlogsdoden Nazis zuid-amerika Zwartboek Kipp Japanse schindler Katyn Interneringskampen amsterdam Jodenmanussie Berchtesgaden Joodse invalide Ns Gaarkeukens Amsterdammers Reguliersgracht Hendrik zeeman Ovenbouwers Linie crossers Nvm Fotos Schwabmunchen Patton Ben strik Rudolf hess Dodenherdenking Speech koning dodenherdenking 2020 Bart de kok Denemarken Cs-6 Lindemans kingkong Oorlogsverhaal leo Verkrachting Nieuws archief 08 Schindlers list Casa inalco Belastingen Het parool Bridge kwai Nieuws archief 06 Der untergang Conspiracy Overlevende auschwitz Bevrijdingsdag Burgemeester amsterdam wo2 Adressen Ggz Kamp amersfoort Russenoorlog George patton Great escape Jordaan oproer Raffle Diaspora Laatste woorden mussert Titus brandsma Meer kampen wo2 Westerbork Johan heesters Noorder begraafplaats Efraim zuroff Nieuws archief 01 Termen tweede wereldoorlog Francisco boix Kadaster Contact Velser affaire De bezem Waalsdorpervlakte Nederlandsindie C en a Columns tweede wereldoorlog Oproep Oorlogsverhalen Hortusplantsoen Lippmann rosenthal Yad vashem Odessa Jeane zwinkels Radio oranje Prins bernhard Nieuws archief 03 Schietpartij marnixstraat Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Pontonbrug Frieda menco Klaas faber Oorlogsfilms Duits verzet Fusilladeplaats weteringcircuit Schietpartij 7mei amstelveenseweg Wally van hall Fritz bauer Boeren Bloeme evers-emden Darkest hour Putdeksels wandeling noord Oproep04 Project siege Inglourious basterds Goudroof Roma sinti Schaduwkade Niod Lodewijk ernst visser Tatra t87 Bontroof Base Harry verheij De aanslag harry mulisch Werkstuk Oorlogshelden Zalman gradowski Bevrijdingslinde Als twee druppels water Joden in de wereld Anton de kom Gustav weler Miep oranje Nsb Alwyn collinson Film bankier Imhoff Disclaimer Siert bruins Asterdorp Moos cohen Joodse spelling Videos Toneelstuk anne Kampen wo2 Hitlers laatste dag Paul de groot Kurt becher Pater bleijs Herman elteschool Rob cohen Portugese synagoge Documentaire dedokwerker Al hoesseini Hitler leeft Sonny boy Les heritiers Gemmeker Grebbeberg Gerrit van der veen Johan van hulst Walter suskind Jakiw palij Jodenhoek wandeling01 Unter bauern Aanleiding tweede wereldoorlog Bariloche Saint soldiers Erelijst gevallenen Kerkstraat Jo spier Hollandsche schouwburg Wo2 stakingen Oorlogsschade Kopgeld Staatsgreep De overval Kamp prins bernhard Verzetskruis Kunstroof Wilhelmus Rapenburgerstraat Februaristaking herdenking 2016 Getto Stalag17 Aanslagen op hitler Hitlerpensioen Artis Hans teengs gerritsen D-day 1945-1948 Onbekendegracht Hendrik koot Bom kinkerbuurt Vaticaan Bert vromen Rode kruis Demjanjuk Jan koopmans Rolls royce De dokwerker Joodse huizen Joop wolff Hollandia kattenburg Tonny van renterghem De dam Heinrich boere Rede wilhelmina 291943 Pieter gerbrandy Aanklacht wo2 Dries riphagen Stadsschouwburg Fusillaties rozenoord Erebegraafplaats Zwarte front Tijdlijn adolf hitler Bombardementen amsterdam Hans calmeyer Generaal winkelman Drie van breda Hell and back Longest day Klokkenroof Staalstraat Joodse raad Treblinka Sobibor film Bombardement rotterdam Max leons Karl donitz Verzetsmuseum amsterdam Medisch contact Raoul wallenberg Jodenhoek wandeling04 Elfstedentocht Boy striped Hitlers eigenaardigheden Zwaar water Mauthausen Wo2 schande Guns navarone Polen Jan zwartendijk Nieuws archief 05 Mokums Gebouw de bazel Jodenhoek wandeling03 Red house report Homos en nazis Aha Ravensbruck Nieuws archief 09 Buchenwald hek zandvoort Oorlogsmuseum The pianist Heydrich Jacques van tol Sink the bismarck Anne frank verraden Miep gies Vliegtuigcrash amsterdam noord Bureau opk Concentratiekampen Piet meerburg Vernietigingskamp Eva tas Adolf van nol Soldaat van oranje Beethovenstraat Duits bestuur Maria altmann Der hauptman Onderduikers Kolven Gedenkplaat bloemgracht82 De ijssalon Boys from brazil Bom vanderpek Huis annefrank merwedeplein Auschwitz herdenking Wo2 pamfletten Fout omstreden 1948 later Philip mechanicus Enigma Politie amsterdam Bet van beeren Eerste film tweede wereldoorlog Fotos kamp westerbork Canada vrijstaat voor nazis Tijdlijn tweede wereldoorlog Jonkheer roel Mussert Straatnamen tijdens wo2 Nieuwezijds voorburgwal Hongerwinter Oproep06 Eagle landed Albert speer Het grote gebod Nederlandsche unie Aktion reinhard Zweden Pastorale Neurenberg Hoffmann Schietpartij cs amsterdam Nazi-artsen Rosenstrasse Joseph kolkman Anne frank boom Nederlands indie Hans hirschfeld Kellys heroes Oorlogswinter Arbeitseinsatz Joep henneboel Martin bormann Ontjoden Kinderen wo2 Schaduw overwinning Bommen wo2 Marinus jansen Reglement vva Das boot Bommenkaart amsterdam Jodenkwartier U-boot Unbroken Verzetsmonument Fokker bombardementen Bloemgracht82 Matzes Ss vrouwen Joodse synagoge Wannsee Dagboek vervolg Goelag Nu of nooit Jom hashoa Piet nak Aanslag bevolkingsregister Ben verzet Jodentram Jacob luitjens Opsporing nazis Index Terdoodveroordeeld Klokkenluider Subkampen Wo2 overpijnzing Oorlogsverhaal frans Dossiers openbaar 2021 Dagboek anne frank Wo2 onderscheiding aanvragen Moffen Po box 1142 Barneveld groep Jazzverbod Ans van dijk Oproep03 Hannie schaft Auschwitz Theresienstadt Hermans hetbehoudenhuis Kamptaal Namen monument Tora Son of saul Geroofde meubels Tante truus Reve de avonden Kristallnacht Plaquette hb Frieda belinfante Cabr Westerweelgroep Nazis Tatoeage auschwitz Oproep07 Anne frank Plaats een steen Kamp vught Amsterdamse bos Hoofdrolspelers wo2 Amsterdam wo2 Marnixstraat Mengele Jaap kaas Jodenjacht Oranjevrijbuiters Pers tweede wereldoorlog Operation amsterdam Ajax Het verzet Wilhelmina Groep 2000 Negationisme Pieter menten Indische kwestie Lou jansen Ko stevense Jose bosma Davidster Fiets inleveren wo2 Cross of iron Oskar schindler Bob scholte Slobodan mitric Karl lueger Fosforbommen Hitler Marokkaanse joden Schietpartij dedam Riphagen Wahler gosdek Moffenmeiden Meisje met rode haar Oorlogsverhaal johan2 Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Atoombommen japan Verzetsherdenkingskruis Annefrankstraat Noodgeld Bergen-belsen Vichy Casablanca Nieuws Walt disney Walter rauff Muziekroof Horst schumann Walter suskind film Loe de jong Oproep05 Jerrycan Mirjam ohringer Theo dobbe Zwitserland Karel bonnekamp Holocaust museum Nieuws archief 04 Aow oud gedienden Inval familie frank Nieuws archief 07 Sobibor Shalom Herdenkingen Adolf hitler Eduard veterman Valkyrie Oproep01 Hanns rauter Stadhoudersbrief Muhlberg Deutsche reichsbahn Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Plein 40-45 As onderwijzerhof Scarlet black Illegale parool Majoor bosshardt Come and see Journalist venema Pp groep Tina strobos Mein kampf Zwarte soldaten Verlies nederlanderschap Oorlogsverhaal johan Nieuwe kerkstraat Defiance Josef thorak Duitse grond werd nederlands Willem sassen Duivenbrigade Abraham puls SHOAH documentaire Carlton hotel Boksschool olympia Brug te ver Huizenroof Karel walet Amsterdamse verzetshelden Oproep02 Oskar groning Silbertanne Ss nebenstelle Jojo rabbit Dachau Hermans damokles Atlas Jodenhoek wandeling02 Sociaal Realisme