De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Helden? Verraders? Lastige mannen?

Je had ruwweg drie typen mensen in de Tweede Wereldoorlog.
  1. De fouten, zij die meeheulden met de Duitsers en geen mogelijkheid onbenut lieten om beter te worden van de situatie waar Nederland zich in bevond. Na de oorlog had 'iedereen' tijdens de oorlog in het verzet gezeten, iets wat uiteraard onmogelijk was en later bleek ook dat dit verre van de waarheid was.
  2. Degenen die de andere kant op keken. Wat jij en ik zouden doen als je land in staat van oorlog verkeert en de agressor heel nabij is weten we niet. Maar er waren veel Nederlanders die zagen wat de gevolgen waren van de bezetting, maar grotendeels uit angst niets deden. Ik veroordeel hen niet.
  3. De goeden, zij die Joden hielpen onderduiken of zich op een of andere manier nuttig maakten voor het verzet. Er werden aanslagen gepleegd, maar er moesten ook valse papieren worden gemaakt. En onderschat het koerierswerk niet, velen zetten hun leven op het spel om wapens of andere zaken te smokkelen. Velen hielden zich in de luwte schuil, maar kwamen wel tot grote heldendaden, na de oorlog wilden velen daar niet over praten 'verzet was gewoon, dat deed je'. Er zijn verzetshelden die na de oorlog alsnog met de nek werden aangekeken.
  4. De Joden, of liever gezegd, de opgejaagden. Want de Joden waren voor de Duitsers minder dan beesten en zo werden ze ook behandeld. Van de 110.000 Nederlandse Joden keerden er ongeveer 4.000 terug uit de vernietigingskampen.

Het verzet wordt her en der in deze site al besproken, twee leden blijven mij boeien omdat er zo bitter weinig over hen te vinden is. En als ik iets niet kan vinden ruik ik onraad. En dat lijkt met betrekking tot twee mannen uit de derde categorie terecht.

Eduard Veterman

Deze auteur, tekenaar en theatermaker was handig in het vervalsen van persoonsbewijzen, naar schatting heeft hij twee duizend mensen gered van deportatie. Eduard was regisseur van de Joodsche Schouwburg totdat dit gebouw door de Duitsers gebruikt werd als verzamelplaats voor opgepakte Joden. Walter Süskind (link) werd directeur van de schouwburg en Eduard verdween letterlijk en figuurlijk van het toneel. De Jood Veterman noemde zich Eduard Necker en trad toe tot een verzetsgroep die eerst Luctor et Emergo en later Fiat Libertas heette waarin hij onderduikers hielp.
In oktober 1943 werd hij verraden en na verhoor in Amsterdam naar Scheveningen gebracht (Oranjehotel), later naar Haaren waar hij het op zich niet slecht had en tenslotte naar Utrecht, een plek die hij vreesde. Hij kreeg een showproces waarin de gehele groep (21) werd veroordeeld tot de doodstraf. Ze moesten se tenuitvoerlegging afwachten in een Duitse cel (Lüttringhausen.) Uiteindelijk zou hij 2,5 jaar in gevangenissen doorbrengen.

Het vonnis werd niet uitgevoerd. De reden is nooit bekend geworden, daar doen meerdere verhalen de ronde over. Zo zou de groep rond Veterman pas geliquideerd kunnen worden na schriftelijk bevel van Hitler, een ander zei dat de groep mogelijk geruild ging worden tegen Duitse krijgsgevangenen. Maar ook de directeur van de gevangenis speelde een belangrijke rol. Hij voorkwam dat de SS de groep rond Veterman meenam. Daarop moest de directeur een groep van veertig gevangenen selecteren die dan gefusilleerd zouden worden waarop de directeur zestig Duitse criminelen meegaf.
In Amsterdam wemelde het van de Duitse oppurtunisten die dachten boven de wet te staan. Dat pakte anders uit want ze werden gearresteerd, veroordeeld en opgesloten. De SS was blij dat ze zestig in plaats van veertig mannen meekregen en vroegen verder nergens naar. De groep werd in de buurt van de gevangenis doodgeschoten.
Maar Eduard was zelf ook niet gek, hij simuleerde regelmatig hartfalen en probeerde op geslepen wijze privileges los te krijgen van zijn bewakers. Veterman kon goed tekenen, bewakers, SS'ers en de gevangenis directeur lieten zich graag portretteren door Veterman, in ruil kreeg hij veel gedaan. Zo rekte hij zijn eigen leven en dat van de groep.

Op 15 april 1945 werd de gevangenis door Amerikanen ontzet, het duurde nog een maand alvorens Veterman terug kon keren naar Nederland. Veterman sprak diverse talen, wat de Amerikanen goed uitkwam waarop hij in Duitsland bleef om de ontmanteling van de gevangenis in goede banen te leiden. Zijn vrouw Katy wachtte met smart op hem, maar toch gaf Veterman voorrang aan zijn medegevangenen.
Nadat alles was afgerond sloot hij in Amsterdam dan toch eindelijk zijn vrouw Katy en dochter Etty in de armen. Etty had een paar jaar bij oud buren in Blaricum gewoond maar Katy had haar na haar eigen vrijlating opgehaald, het gezin trok weer in aan de Prinsengracht 763. Een huis dat van boven tot beneden gestript was door de Duitsers en Nederlanders die op zoek waren naar waardevolle spullen en hout om te verbranden.
Het deerde het gezin Necker Veterman, zoals hij zich graag liet noemen, totaal niet, ze waren immers vrij en hadden onderdak in Amsterdam. Toch had Eduard nog één missie, aan de kaak stellen wat er bij de regering, de ambtenarij en het Rode Kruis allemaal mis was.

De opdracht, erkenning

Het is juli 1945, net na het einde van de Tweede Wereldoorlog, Prins Bernard vraagt Eduard Necker Veterman persoonlijk een boek over de geschiedenis van de binnenlandse strijdkrachten te schrijven.


Nadat Veterman meldde dat hij dan geen blad voor de mond zou nemen en ook foute hoge militairen en bestuurders ging bespreken werd de opdracht ingetrokken.
Niet door Prins Bernhard, maar door de regering!
Op 25 augustus 1945 laat Minister van Defensie Fiévez Veterman weten dat hij geen verdere moeite hoeft te nemen. Maanden moest Veterman wachten op zijn loon, maar het boek terzijde leggen kon hij niet. Volgens Veterman was er sprake van corruptie en collaboratie. Zijn publicaties hierover voelden Eduard Veterman als speldenprikken bij bestuurders die na de oorlog mochten blijven zitten, waaronder ook een aantal die in de ogen van Veterman 'behoorlijk fout' waren.
Hij besluit uiteindelijk het boek toch te schrijven, dan maar op eigen kosten en in eigen beheer.

Zijn boek Keizersgracht 763 brengt hem weinig erkenning, iets waarop hij wel had gehoopt, maar ook een schadevergoeding bleef uit, hij had op zijn minst verwacht dat hij tegemoet zou worden gekomen voor al het geld dat hij in het verzet had gestoken en het feit dat zijn huis leeggeroofd was toen hij en Katy in de gevangenis zaten.
In mei/ juni 1946 laat Veterman meermaals luidkeels weten dat hij met een boek bezig is dat het vaderland zal doen schokken, hij zal wel eens een boekje open doen over de Nederlandse regering in ballingschap tentijde van de bezetting. Via via wordt hem te verstaan gegeven daarmee op te houden en het verleden te laten rusten.

Op 28 juni 1946 komt Veterman bij een curieus verkeersongeluk om het leven. Hij rijdt in zijn Morris met zijn vrouw op de Vredelaan in Amersfoort en moet een voorrangsweg oversteken. Er komt een zware vrachtwagen aan van het leger die snoeihard op de auto van het echtpaar crasht. Die zou niet meer hebben kunnen remmen. De auto van Veterman zou remproblemen hebben gehad. Mogelijk zelfs een versleten (doorgesneden?) remkabel.
Er is nooit een officieel onderzoek ingesteld. Vrienden van Eduard verklaarden later dat Veterman zich direct na het intrekken van de opdracht geïntimideerd en tegengewerkt voelde.

Naar het boek, dat Balans der Misère zou gaan heten en dat voor een groot deel af was, is jarenlang vergeefs gezocht.

Eduard woonde en werkte vanuit dit pand aan de Keizersgracht 763, hij schrijft over die periode een boek.





Pater Bleijs

Naar aanleiding van mijn stukje over Veterman kwam er een reactie binnen van iemand die niet met name genoemd wilde worden. De strekking van de reactie ging over Pater Lodewijk (Ludo) Bleys, je leest er meer over HIER.

Op donderdag 15 augustus 1945 kwam Pater Bleys terug van een lezing, zijn jeep sloeg over de kop, hij overleed korte tijd later aan zijn verwondingen. De auto werd onderzocht omdat het een eenzijdig voorval betrof waarbij geen obstakels of andere auto's betrokken waren. Dit onderzoek leverde op dat de auto 'hoogstwaarschijnlijk' gesaboteerd is. De auto van het gezin Veterman werd in dezelfde garage onderhouden als die van Pater Bleys.
Eduard Veterman en Pater Bleys kenden elkaar en wisselden ervaringen en meningen uit. De regering hield het er in officiële lezingen op dat beide auto's slecht onderhouden waren. Dat de beide mannen onder uiterst merkwaardige omstandigheden om het leven zijn gekomen staat vast, ook dat zij zeer kritisch waren op de Nederlandse regering tijdens hun Londense periode is geen geheim. Zowel Bleys als Veterman publiceerden zeer negatief over de leden van het oorlogskabinet.

NIOD
Je mag veronderstellen dat er bij het NIOD de nodige dossiers liggen die nog meer klaarheid zouden kunnen brengen. Loe de Jong deed dat nooit, maar de beste man is inmiddels overleden. Het NIOD werd in 2004 door de gemeente Velsen gevraagd nadere gegevens te beschikking te stellen. Het NIOD wilde daar wel onderzoek naar doen maar eiste op voorhand een fiks bedrag aan onderzoekskosten.
De Stichting die was opgericht om geld bijeen te brengen ging ter ziele, er bleek nauwelijks iemand te vinden die er geld in wilde steken.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem