De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Politie van Amsterdam werkte voor de bezetter

Wat mag je verwachten van de politie; de overheidsdienaren die de veiligheid van de burgerij dienen te waarborgen? En wat denkt de politieman ervan dat zijn regering en Koningin in het buitenland zit en vanaf afstand roept dat je vooral weerbaar moet zijn en vertrouwen moet hebben? 'Blijf hoop houden' was het devies.
Welke invulling gaven politie-agenten aan hun taak tijdens de oorlogsjaren?

Van de politieman werd verwacht dat hij de belangen van alle Nederlanders moest verdedigen, mits dat geen gevaren voor hemzelf met zich meebracht. En niet alleen dat laatste bleek een rekbaar begrip.

Het begint met een loyaliteitsverklaring
Als je gevraagd wordt "ben je Jood, zo ja, opkrassen, de dienst verlaten, zo nee, dan teken je dat je geen Jood bent en doe je je werk, de leiding van dit land ligt niet in Engeland maar hier, onder andere bij de leiding van het korps".
Van de top tot aan de diender op straat wordt door de Duitsers verwacht dat er werd meegewerkt aan het bereiken van de doelstellingen van de bezetter. Dat dat vanaf 1943 dermate ernstige handelingen vereiste dat er anoniem gemord wordt in het Amsterdamse politiekorps veranderd helaas niets aan de inzet van de korpsleiding en de dienstdoende agenten. "Voor je eigen veiligheid kun je maar beter meewerken", deze opmerking werd opgetekend uit de mond van de commissaris van een politiebureau in Amsterdam.

De dienders haalden eerst jonge mannen op, die konden wel tegen een stootje en ach, ze moesten werken in Duitsland dus die komen wel weer terug, zo werd er ten onrechte gedacht en gehoopt. Toen waren de ouderen aan de beurt, daarna moeders met kinderen. Toen die zich overdag stil hielden volgden de razzia's waarbij midden in de nacht kleine kinderen uit hun bed werden gehaald en met hun moeder op transport werden gesteld, de Jodentram in en naar de Hollandsche Schouwburg om een paar dagen later een enkele reis naar de vernietigingskampen te maken.
De Duitsers en de Amsterdamse politie trokken eensgezind op, er is nooit sprake geweest van openlijk protest tegen deze wantoestanden, hier en daar morde een agent, maar dat werd rap door de korpsleiding de kop ingedrukt.

In sommige weken werd er gemiddeld iedere twee minuten een Jood uit zijn huis gehaald. Verreweg de meeste malen was daar een Amsterdamse politie-agent bij aanwezig.

Meldings- en dagrapport

De politie hield meldingsrapporten bij waarin werd opgetekend wie er dienst had en wat er die dag gebeurde. Van de meldingsrapporten werden dagrapporten gemaakt voor de leiding. De meeste van deze rapporten Dagrapport zijn bewaard gebleven, maar hoe betrouwbaar ze zijn is natuurlijk de vraag.

Goed voorbeeld is het verraad van Anne Frank, het sterke gerucht gaat dat daar een politieman bij betrokken was, maar de naam van de bewuste man komt niet in het dagrapport voor, hij zou niet gewerkt hebben die dag.
Het kan zijn dat er gezocht is op de zondag, maar dat e.e.a. zich 's nachts afspeelde en dat dat terug te lezen zou moeten zijn in het dagrapport van de daaropvolgende maandag. Wat natuurlijk ook kan is dat het dagrapport onvolledig was of 'bijgewerkt'.

Slachtoffers nu traceerbaar
In de rapporten staan de namen van verzetsmensen en joden die door de Amsterdamse politie zijn opgepakt. Van veel slachtoffers is niet bekend wat er met hen is gebeurd, via de gedigitaliseerde rapporten is dat in veel gevallen nu wel terug te vinden.
Bijzonder is dat de rapporten geen gegevens bevatten van agenten, tenzij ze buiten dienst werden gesteld, zoals agenten die hun taken niet plichtmatig genoeg volbrachten door bijvoorbeeld de andere kant op te kijken als een Jood vluchtte.

Hendrik Voordewind

Commissaris van politie te Amsterdam
Tijdens de oorlog is Voordewind een hoge politiebaas in Amsterdam, hij leidt bureau Warmoesstraat en wordt door de Duitsers gedoogd want hij werkte mee, zo gaat het verhaal. Maar de werkelijkheid ligt iets genuanceerder. Voordewind zou volgens teruggevonden documenten gezien worden als tegenwerker en is ook op transport gezet, op het eind van de oorlog.
Hij zou het verzet ter wille zijn geweest en naar verluidt was hij bevriend met een van de grootste Amsterdamse verzetshelden, Gerrit van der Veen. Hij overleefde de oorlog en keerde terug op zijn post van voor de oorlog, hoofd bureau Warmoesstraat. Hij wilde geen hoofdcommissaris worden.

Later verschenen er boekjes 'de commissaris vertelt'. Die commissaris was dus Hendrik Voordewind.

Sybren Tulp

Aan Hanns Rauter besteed ik later (link) nog een pagina, Rauter was de hoogste SS'er tijdens de bezetting van Nederland en verantwoordelijk voor de orde in Nederland, in de meest ruimste zin van het woord. Rauter had twee Sybren Tulp bazen, de evenknie van Hitler in Nederland (Seyss-Inquart) en de hoogste SS baas (Heinrich Himmler.)
De Duitsers stelden bestuurders aan die pro-Duits waren, dat gold voor burgemeesters en ministers, maar ook voor de korpsleiding van de politie. Hendrik Voordewind was niet 'pro' genoeg dus hij kwam niet in aanmerking voor een hogere positie.

H.J. Versteeg is dan hoofdcommissaris van politie, deze voormalig inspecteur aan het bureau Ferdinand Bolstraat werd korpschef maar lang genieten van deze functie was er niet bij. Op 7 mei 1941 stapt er een pro-Duitse hoofdcommissaris de burelen van het hoofdbureau van politie binnen: Sybren Tulp.
Hanns Rauter was de Duitse politie chef en daarmee de hoogste politiebaas, hij ontsloeg Versteeg en stelde Tulp aan.

Tulp had ervaring met relletjes, hij had zich positief onderscheiden als KNIL-militair in de Oost en was ook nog eens een aanhanger van de ideologie van Adolf Hitler. De Duitsers kregen zelf geen grip op het verzet dat in februari 1941 voor een grote staking had gezorgd, ondanks razzia's en verboden bleef het onrustig.

Sybren vormde een speciale eenheid met ruim 250 leden die zeer goed uitgerust waren en een eigen kazerne hadden. Dat was een voormalig schoogebouw dat Sybren een week na zijn aantreden vorderde. Het grote complex wordt begrenst door de Ferdinand Bolstraat, Van Hillegaertstraat en het Cornelis Troostplein. De originele situatie rond het gebouw is behouden gebleven met uitzondering van het terrein aan de overzijde van de Ferdinand Bolstraat waar de 'oude' RAI was en nu het Okura Hotel staat.
De leden van de elite eenheid van Tulp werden 'Schalkhaarders' genoemd naar de plaats waar ze werden opgeleid. Formeel waren zij hulppolitie, maar in werkelijkheid onderdeel van de N.S.B. en gespecialiseerd in het uitvoeren van razzia's.

Foto van het Politiemuseum
Ter gelegenheid van de ingebruikname van de kazerne van het Politiebataljon Amsterdam op 2 juli 1941 werd er een officieel defilé gehouden waar de door de Duitsers aangestelde 'foute' burgemeester Voûte, Rauter en de NSB'er Tulp bij aanwezig waren.

Rauter en Tulp Tulp had één grote kwaliteit, hij wist mensen voor zich te winnen. Als een diender moeite had met het uit huis slepen van vrouwen en kinderen dan smoorde Sybren de onrust in de kiem. Hij ging mee met razzia's en sloeg er zelf ook lustig op los. Hij werd één van de mannen waardoor de acceptatie met de dag groeide.

Maar de boodschap was ook duidelijk: een dienstbevel is er om uit te voeren, deed je dat niet dan werd dat beschouwd als sabotage of desertie en leidde direct tot arrestatie, voor je het wist zat je zelf in een concentratiekamp of je werd ter plekke doodgeschoten. Een enkeling hield bezwaren, die namen ontslag of doken onder.

Een Duits opsporingsregister uit 1943 vermeldt een kleine honderd ondergedoken politiemannen. Rauter kondigde toen een maatregel af waarbij familieleden van ondergedoken politiemensen opgepakt moesten worden.

Nog zo'n 150 politiemensen doken toch onder. Richting de hongerwinter van 1944 waren dat er in totaal 600. Dat aantal nam niet meer toe, maar in 1944 woonden er ook nog nauwelijks Joden in Amsterdam en was de laatste grote razzia al lang achter de rug.
Het aantal ondergedoken politiemannen steekt schril af tegen de totale bezetting van de Nederlandse politiemacht: 17.000!

Dus pas op het eind van de oorlog kwam er schoorvoetend meer verzet vanaf de werkvloer van de politie, de meeste Joden waren toen al uit hun huizen gehaald en vergast. De helft van de politiemannen werd na de oorlog verdacht van wandaden, een groot deel werd ontslagen en/ of vervolgd. In Roterdam waren openlijk knokploegen actief die bestonden uit politie-agenten, dergelijke verhalen doen over Amsterdam niet de ronde omdat Sybren Tulp een zeer geraffineerde manier had bedacht om met de Duitsers mee te werken.
Zijn omgang met zijn mannen en de oprichting van een commando waren de Duitsers zeer welgevallig.

Conclusie
Amsterdamse politie-agenten hebben bijna de gehele oorlog met de Duitsers meegewerkt. Als het al tot een protest kwam werd dat afgedaan als 'meewerken is beter voor jou'. Toen Versteeg moest vertrekken en Tulp zijn zaakjes goed geregeld leek te hebben verstomden nagenoeg alle protesten.
Hendrik Voordewind overleed in 1972, hij is nimmer aangemerkt als omstreden en dan ook niet vervolgd voor het meewerken met de Duitsers. Op 3 oktober 1942 werd Sybren Tulp ploteseling ziek, op 22 oktober overleed hij, hij is 51 jaar geworden. De weduwe van Tulp ontving van Himmler een telegram waarin hij Tulp prees. Bij de crematie op 26 oktober sprak Rauter lovende woorden en maakte bekend dat de eerste compagnie van het Amsterdamse politiebataljon de naam van de overleden hoofdcommissaris zou dragen: de Sybren Tulp-compagnie.

Weetje 01
Heinrich Himmler was zo in zijn nopjes met Tulp dat hij (Himmler) in 1942 een bezoek bracht aan de Amsterdamse agenten en Sybren Tulp. Op het Museumplein werd een ere-inspectie afgenomen door de hoogste SS-officier van het Duitse Rijk.

Weetje 02
Sybren Tulp had een halfbroer die tijdens de oorlogsjaren lid was van het verzet. Hij werd opgepakt en stierf in concentratiekamp Buchenwald. op 19 oktober 1942. Bijkomstige bijzonderheid is dat dat dus drie dagen voor het plotselinge overlijden van Sybren Tulp was.

Vergoeilijking
Er waren agenten die hun werk deden omdat ze dachten dat het anders nog erger zou verlopen als de Duitsers al het werk zelf zouden doen. Er ontstond zo ook ruimte soms de andere kant op te kijken.
Maar er zijn gevallen van politiemannen die zich ernstig misdroegen. Ook zijn er verhalen bekend van diefstallen door de politie uit huizen van Joden waarvan ze wisten dat die toch niet meer terug zouden komen.

Na de oorlog: Militair Gezag

Politiezuivering
Het Militair Gezag dat al tijdens de oorlog in Engeland was opgericht moest direct na de bevrijding orde op zaken stellen. Er vonden 7500 onderzoeken plaats, 2000 man werd ontslagen, 1500 kregen een disciplinaire straf. Negen politiemensen kregen de doodstraf die ook daadwerkelijk werd uitgevoerd. Iedereen die een gevangenisstraf kreeg is vervroegd vrij gelaten.
Naar schatting de helft kreeg niets te horen. Afgaande op het zeer kleine aantal onderduikers (600 van de 17.000) onder politie-agenten zou voorzichtig gecomcludeerd mogen worden dat 97% van de Nederlandse en dus ook de Amsterdamse politie 'fout' was en dat de helft daarvan daar wel zeer eenvoudig mee weg is gekomen.

Over wat goed en fout en verwijtbaar fout is lopen de meningen uiteen. Het feit dat er zo weinig bekend is over de Amsterdamse politie tijdens de Tweede Wereldoorlog lijkt goed verklaarbaar als je ziet hoe weinig protest er was. Verreweg de meeste agenten konden na de oorlog gewoon weer aan de slag.

Foto onder: het afvoeren van arrestanten uit het politiebureau Nieuwe Doelenstraat 13 in 1942
Herkomst: Stadsarchief; Collectie Bart de Kok (link) en Jozef van Poppel
Vervaardiger: Bart de Kok (fotograaf)
De foto's van NSB'er Bart de Kok zijn in 2011 boven water gekomen

Foute politie Amsterdam

Guus Meershoek | Dienaren van het Gezag Guus Meershoek
In 1999 kwam er een boek uit van Meershoek over de politie tijdens de bezettingsjaren.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem