De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

De Drie van Breda

Na de Tweede Wereldoorlog werden 18 oorlogsmisdadigers ter dood veroordeeld. Vier bij verstek, zij ontsprongen de dans en stierven in vrijheid. De Koepel van Breda
Vijfmaal werd de doodstraf voltrokken, van negen anderen werd de doodstraf omgezet in levenslange opsluiting. Reeds in 1959 werden vijf van hen vrijgelaten. De resterende vier zaten in 'De Koepel van Breda'.
Aanvankelijk was het dus 'De Vier van Breda' maar na de vrijlating van één van hen en grote ophef over het al dan niet (later) vrijlaten van de resterende twee is de term 'De Drie van Breda' bij veel Nederlanders bekend.

Van Breda, wat dan?
'De Koepel van Breda' staat voor de koepelgevangenis in het centrum van Breda. Nationale bekendheid kreeg deze gevangenis doordat er na de oorlog veroordeelden werden opgesloten.

Volgens het verdrag van Genève zijn daden als marteling, verminking en lijfstraffen schendingen van de menselijke waardigheid, ook wel menselijkheid genoemd. Dergelijke misdrijven, gepleegd tijdens de oorlog, worden oorlogsmisdrijven genoemd. Plegers ervan worden daarom als oorlogsmisdadigers bestempeld en zwaar gestraft omdat hun slachtoffers geen enkele kans hadden.
In de koepel van Breda werden vier oorlogsmisdadigers opgesloten, zij hadden geen enkel mededogen met hun slachtoffers getoond, velen, verbaasde het dat er later wel medelijden verwacht werd door deze vier langgestraften.

Wie waren zij?
Willy Lages (1901 - 1971)
Joseph Kotälla (1908 - 1979)
Franz Fischer (1901 - 1989)
Ferdinand aus der Fünten (1909 - 1989)

Willy Lages
Lages functioneerde als SS'er voor de SD in Amsterdam en was verantwoordelijk voor de registratie van Joden. Die rol was cruciaal voor wie er er wel en wie er niet naar een concentratiekamp werd Meurenberg proces gedeporteerd.
Het is bekend dat hij verantwoordelijk was voor de executie van meerdere leden van het verzet waaronder Hannie Schaft. Hiervoor werd hij ter dood veroordeeld maar Juliana weigerde het doodvonnis te bekrachtigen waarna een levenslange gevangenisstraf volgde.

Joseph Kotälla
Kotälla was administratief hoofd en plaatsvervangend kampcommandant van Kamp Amersfoort en stond te boek als psychisch onevenwichtig. Zijn bijnaam was de Beul van Amersfoort omdat hij meerdere malen zelf de trekker overhaalde.
In 1949 werd Kotälla ter dood veroordeeld, maar ook zijn straf werd omgezet in levenslange detentie.

Ferdinand aus der Fünten
Aus der Fünten was eveneens een SS'er en zeer betrokken bij de deportaties omdat hij mede verantwoordelijk was voor de logistiek. Hij ontliep eveneens de doodstraf doordat Juliana wederom weigerde te tekenen.

Franz Fischer
Deze ras-SS'er 'leefde' voor het vervolgen van Joden, naar verluidt zijn enige passie wat hem de bijnaam 'Judenfischer' opleverde. Hij werd aanvankelijk gestationeerd in Utrecht maar verhuisde later naar Den Haag waar hij zich bezighield met deportaties.
Hij ontliep de doodstraf, net als de andere drie. Zijn straf moest hij uitzitten in Breda.

Weetje
Juliana wilde niet tekenen voor de doodvonnissen, haar moeder, Wilhelmina wel. Zelfs vlak voordat zij troonsafstand deed tekende ze nog het doodvonnis van Ans van Dijk. De enige vrouw die ook daadwerkelijk geëxecuteerd is.

Onbegrepen
De Vier van Breda zaten tot aan de dood van Willy Lages in eenzame detentie, zij werden uiteraard goed verzorgd, maar hun straf was onomstreden en dus terecht. De twijfel over de menselijkheid kwam toen Lages Debat 1972 over de Drie van Breda in 1969 overleed.
Jarenlang gingen er sindsdien stemmen op om de drie vrij te laten. Zelf kregen ze van iedere discussie hoop en begrepen niet waarom het dan toch niet tot een vrijlating leidde. Alsof zij de enigen waren die verantwoordelijk waren voor de gevolgen van de Duitse bezetting.

Het NIOD deed onderzoek naar de tegenstellingen in de samenleving als het ging om het vrijlaten van de drie. Wat ik eruit haal is dat zowel de voor- als de tegenstanders dezelfde argumenten aanvoeren.

Nederlanders waren niet altijd even dapper en heldhaftig als het erop aan kwam de Joden de helpende hand toe te steken. De voorstanders van vrijlating zeiden dat we dan nu ook niet zo flink moesten zijn door drie oude zieke mannen tot hun dood vast te blijven houden.
De tegenstanders zeiden dat ze juist nu moesten volharden en de Joden niet het gevoel moesten geven dat ze opnieuw in de steek werden gelaten.

Van Agt
Dries van Agt toont zich de laatste jaren een fervent voorvechter van de Palestijnse zaak. In niet mis te verstande bewoordingen laat hij zich regelmatig 'stevig' uit over Israël. Het een kan ik niet los zien van het ander.
Van Agt ijverde er meerdere malen voor de Drie van Breda vrij te laten. Dat brak hem evenzovele malen op. Later zou Van Agt zeggen dat deze kwestie hem nog altijd zwaar op de maag lag. Of dat was omdat hij niet voor elkaar kreeg wat hij wilde of omdat hij telkens zo'n grote tegenstand ontmoette die hij niet begreep is mij niet bekend.

De overgebleven twee schreven eind jaren tachtig een brief, daar sprak voornamelijk zelfmedelijden uit want enige vorm van excuus stond er niet in. Maar er speelde meer, Beatrix zou zich met de kwestie hebben bemoeid.

Protest vrijlating drie van Breda

Rol van het Koninklijk huis

De Duitse tak van onze Koningin is niet onomstreden maar daar wil ik het hier niet over hebben. Beatrix zit pas relatief kort op de troon als de een van de gevangenen in Breda overlijdt en Van Agt ervoor pleit de anderen dan maar vrij te laten. Een paar jaar later, zo gaat het gerucht dat ik elders wel onderbouwd heb gezien maar ik kan dat niet overnemen omdat ik zelf niet 100% zeker kan zijn van het bewijsmateriaal, bereikt Beatrix het verzoek vanuit Duitsland de twee overgebleven Duitse oorlogsmisdadigers gratie te verlenen.

Pas in 1989 neemt een andere CDA politicus de beslissing die Van Agt (zoals u wellicht weet eveneens van Katholieke huize en een CDA-prominent) al lang had willen nemen, namelijk de vrijlating van de Twee van Breda.

Bernhard kwam uit een familie die vol met nazi's zat. Zelf was hij ook niet onbevlekt maar zou net op tijd tot inkeer komen. Dat hij een stadhoudersbrief aan Hitler geschreven zou hebben om namens hem de scepter te zwaaien over Nederland is een hardnekkig gerucht maar enig bewijs ervoor ontbreekt tot op heden.

Juliana weigerde meerdere malen de door rechtbanken uitgesproken doodvonnisen te bekrachtigen. Na de oorlog deden familieleden van Bernhard nog altijd geen afstand van hun nazi-symphatieën tijdens de oorlog. Het Koningshuis draagt het CDA een warm hart toe, veel oud-gedienden worden beschouwd als vertrouwelingen van Beatrix.
Meerdere foute Nederlanders kregen na de oorlog hoge posities, onder andere een minister en het hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst (BVD.)

Weetje
Voor het perspectief, zeg maar de sfeer in het Koningshuis, nog een klein voorvalletje dat ik zelf heel typerend vind. Toen Juliana in 1937 trouwde waren er, uiteraard, veel Duitsers. Immers, Bernhard was Duitser en die familie was vanzelfsprekend welkom.
Alleen, daar zaten wel opvallend veel officieren bij die regelmatig de Hitlergroet brachten. Ook verzochten zij keer op keer nationaal-socialistische muziekstukken ten gehore te brengen, Toen de dirigent van het aanwezige orkest dat weigerde werd hij door Wilhelmina persoonlijk vervangen door een andere dirigent die daar minder moeite mee had.

Hoe liep het af met de Vier van Breda?
Lages werd wegens ziekte in 1966 vrijgelaten en leefde nog vijf jaar als vrij man in Duitsland. Kotälla stierf in de Bredase gevangenis in 1979. Fischer en Aus der Fünten werden in 1989 vrijgelaten. Beiden overleden kort daarna in Duitsland.

Weetje
In de jaren zeventig wilde minister Van Agt de overgebleven drie vrijlaten maar dit stuitte op veel protesten uit verzetskringen. In 1989 waren de protesten niet minder maar de twee werden toch op humanitaire gronden vrijgelaten.

Wie er ter dood veroordeeld werd na de Tweede Wereldoorlog LEES JE HIER.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem