De Dokwerker

Termen, begrippen en gebeurtenissen uit WOII

Op deze pagina probeer ik aan de hand van een aantal begripen, die je waarschijnlijk zult herkennen, de Tweede Wereldoorlog te verduidelijken.

Absolutisme en centralisme
Ein Reich - Ein Führer. Hitler schreef het al in 1925 in zijn boek Mein Kampf, alleen één groot Duitsland geleid door één leider met slechts adviesraden om zich heen kan garant staan voor het welzijn van zijn inwoners.

Achterhuis
Aan de Prinsengracht had Otto Frank zijn bedrijf, via een boekenkast kon je in een achterhuis komen waar hij en zijn vrouw en twee dochters samen met vier anderen ondergedoken zaten. In augustus 1942 werden zij verraden en gedeporteerd. Alleen vader Otto wist de oorlog te overleven.
Sinds 1960 is het achterhuis een museum, het Anne Frank Huis.

Adolf Eichmann
Eichmann staat model voor de SS'er. Hij was direct verantwoordelijk voor de massamoord op de Joden omdat hij de logistiek van de transporten naar de concentratie- en vernietigingskampen regelde.
Eichmann werkte ruim acht jaar direct voor SS-leider Heinrich Himmler.
Eichmann werd uit Argentinië ontvoerd naar Israël en door een rechtbank als oorlogsmisdadiger veroordeeld en geëxecuteerd.

Adolf Hitler
Oprichter en leider van de NSDAP van 1933 tot en met 1945. Hitler was hoofdverantwoordelijke voor de verschrikkingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Adolf Hitler overleefd twee aanslagen op zijn leven: 8 november 1939 en 20 juli 1944. Over de eerste is weinig bekend. Het complot van 20 juli 1944 was een verkapte staatsgreep, gepleegd door officieren van de Wehrmacht.
Hitler pleegde uiteindelijk op 30 april 1945 zelfmoord in zijn bunker in Berlijn voordat de geallieerden hem konden arresteren.

Albert Speer
Man achter de schermen, de architect van het Derde Rijk en daarmee een van de machtigste mannen van nazi-Duitsland.

Anjerdag
Tijdens de oorlogsjaren werd er in Nederland jaarlijks op 29 juni (de verjaardag van Prins Bernhard) geprotesteerd tegen de Duitse bezetting door een witte anjer te dragen, de lievelingsbloem van de prins.

Anne Frank
Meisje dat met het door haar geschreven dagboek voor velen symbool staat voor de Joodse onderduikers en slachtoffers die de Tweede Wereldoorlog niet hebben overleefd.
Zij overleed in maart 1945 in Bergen-Belsen aan ziektes en honger.

Annexatie
De samenvoeging van twee gebieden, dat kunnen dorpen, stede, regio's of landen zijn. Niet per definitie is een annexatie een inlijving, iets wat van één kant komt. In verband met WO2 is er van de kant van nazi-Duitsland wel sprake van een eenzijdige annexatie geweest, inlijving dus.
Zo werd Tsjechië in 1939 bij Duitsland gevoegd.

Anschluss
Aansluiting (lees: inlijving) van Oostenrijk bij Duitsland in 1938. Dit was een aanwijzing dat Hitler serieus van plan was werk te maken van een groot Duits Rijk. De geallieerden reageerden niet.

Anti-Kominternpact
Dit op 25 november 1936 door Japan en Duitsland gesloten pact was gericht tegen het Russiche communisme. Hongarije, Spanje en Italië sloten zich reeds voor het uitbreken van de oorlog aan bij het pact.

Antisemitisme
Jodenhaat. Alles wat 'Joods' is haten, vaak gaat dit gepaard met (verbaal) geweld. In de oorlog kwam de haat tegen Joden vooral tot uitdrukking in het verraden van onderduikers.

Anton Mussert
De 'Nederlandse' Hitler hoewel de Duitsers hem niet voldoende vertrouwden om hem en zijn NSB veel macht en wapens te geven.
Hij werd direct na de oorlog opgepakt, veroordeeld en op 7 mei 1946 geëxecuteerd.

Arbeitzeinsatz
In alle bezette gebieden werden veel mannen tot 35 jaar opgeroepen om dwangarbeid te verrichten in de werkkampen van de Duitsers.

Arbeidsfront
Nederland kende reeds voor de oorlog vakbonden om op te komen voor de belangen van arbeiders. Deze werden in 1942 allemaal door de Duitsers verboden. Het Nederlands Arbeidsfront kwam ervoor in de plaats met een verplicht lidmaatschap.

Ardennenoffensief
Laatste grote Duitse offensief (16 december 1944) met als doel Antwerpen via de Ardennen in te nemen en zo de geallieerden te verstoken van aanvoer via de haven.

Ariër
Het volgens de Duiters superieure Germaanse ras, het woord op zich betekent 'nobele'. Volgens de nazi’s waren de Germanen beter dan alle andere volken.

Asmogendheden
Duitsland, Italië en Japan werden als agressors bestempeld. Ze werden ook de Zxis genoemd.

Atlantik Wall
De Duitsers waren nog het meest beducht op het gevaar van zee. De geallieerden waren in de lucht zeker niet sterker maar een verrassingsaanval zou zeker vanaf zee komen.
De Duitsers bouwden duizenden bunkers langs de kust van Noorwegen tot aan het uiterste puntje van Zuid-Frankrijk. Op het strand en in de duinen werden landmijnen geplaatst.

Auschwitz
Concentratiekamp in Polen. In tegenstelling tot wat veel mensen denken was dit niet het grootste vernietigingkamp van de nazi's.
Birkenau werd Auschwitz II en Monowitz Auschwitz III genoemd. Rondom Auschwitz bestonden er nog zo'n veertig kampen.

Ausweis
Niet hetzelfde als een persoonsbewijs hoewel die verwisseling wel vaak en op zich begrjpelijk wordt gemaakt.
Een Ausweis is een papier waarmee de houder toestemming kan aantonen om op een bepaalde plaats of gedurende een bepaalde tijd ergens aanwezig te zijn.

Avondklok
Na een bepaald uur mocht men de straat niet meer op. 'Sperrzeit' werd dit ook wel genoemd.

Axis
Zie hierboven bij asmogendheden.

Barbarossa
Codenaam voor de Duitse inval in de Sovjetunie op 22 juni 1941. Door de extreem koude winter in Rusland, het taaie Russische leger en een totaal verkeerde inschatting door de Duitse inlichtingendiensten van de omvang van de Russische troepen mislukte de opzet van Hitler.

"Befehl ist Befehl"
"Wir haben es nicht gewusst"
De verschrikkingen van WOII zijn opgetekend in dagboeken, brieven, foto's, films en tastbare overblijfselen zoals kamp Auschwitz. Was er dan niets dat dit had kunnen voorkomen? Nee. Alleen de dood van Hitler misschien, de aanslag op zijn leven in 1939 had zeer wel mogelijk een andere wending te zien gegeven.
Vaak werd en wordt gezegd dat bevelen er zijn om opgevolgd te worden. Anderen zeggen weer dat ze van niets wisten. In feite spreken deze twee elkaar tegen. Of je wist het niet of je weigerde een bevel. Je kunt achteraf niet zeggen dat je niets van de gruweldaden wist en wat je zelf hebt gedaan rechtpraten met 'bevel is bevel'.

Benito Mussolini
Hij was de fascistische dictator van Italië tijdens de oorlog en bondgenoot van Hitler.

Bergen-Belsen
Duits concentratiekamp waar veel Nederlanders zaten die gevangen wereden gehouden om eventueel te ruilen tegen gevangen genomen Duitse militairen.
Anne Frank overleed in dit kamp, begin 1945.

Bevolkingsregister
Nederland hield goed bij wie wie was en waar hij of zij woonde, dat kwam de Duitsers goed van pas. Het bevolkingsregister van Amsterdam was voor de bezetter gelijk al een informatiebron van onschatbare waarde.
Tijdens de oorlog bevond het bevolkingsregister zich in een van de zalen van Artis. Een verzetsgroep, (onder wie Gerrit van der Veen) blies het gebouw op, de schade was gering en door loslippigheid werden de twaalf betrokkenen opgepakt en doodgeschoten.

Bevrijding
Op 5 mei vieren wij dat Nederland door de geallieerden werd bevrijd.

Birkenau
Dit kamp lag drie kilometer van Auschwitz en werd Auschwitz II genoemd. Hier vonden de meeste vergassingen plaats. In totaal kwamen er in Auschwitz 1,1 miljoen mensen aan hun eind.
Monowitz werd Auschwitz III genoemd.

Bismarck
Duits slagschip dat tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ingezet.
De Britten beweren de Bismarck tot zinken te hebben gebracht, de Duitsers waren zo trots dat ze volhielden het gehavende schip zelf tot zinken te hebben gebracht. Het wrak werd in 1989 gevonden op een diepte van bijna vijf klometer.
Onderzoek wees uit dat de Duitsers gelijk hadden.

Blitzkrieg
Op 1 september 1939 viel het Duitse leger Polen binnen, dat ging volgens de zogenaamde overrompelingstactiek met de inzet van tanks, vliegtuigen, parachutisten en grondtroepen.

Blut und Boden
Bloed en grond. Hitler gaf hiermee aan dat iedereen die Duits bloed had ook het recht had om op Duitse bodem te leven. Hij rechtvaardigde hieruit ook het uitmoorden van de Joden, die hadden volgens hem geen Duits bloed dus hadden ze ook niets te zoeken op Duitse bodem.

Bonkaart
Hiermee kon men voedsel, brandstof en kleding kopen. Aan alles was een tekort dus gingen de meeste goederen 'op de bon'.

BS
De Binnenlandse Strijdkrachten (BS) bestonden voornamelijk uit splintergroepen die tot het rechtse verzet werden gerekend, dit in tegenstelling tot het linkse verzet dat goed georganiseerd was.

Buchenwald
Vanaf 1937 werd dit grote kamp gebruikt om Duitse tegenstanders op te sluiten maar ook Jehovah's Getuigen, homoseksuelen en criminelen kwamen hier terecht. Later ook Joden en Zigeuners uit bezette landen.
In dit kamp moesten de geïnterneerden hard werken.

Buitencommando's
Barakken, werkplaatsen, die zich rondom concentratiekampen bevonden die ingericht waren door bedrijven die onder andere voor de Duitse oorlogsindustrie werkten. Doel was uiteraard om met goedkoop personeel te kunnen werken.

Burgemeester Amsterdam (Voûte)
Op 4 maart 1941 (tijdens de oorlog dus) werd E.J. Voûte benoemd tot eerste burger van Amsterdam. Een van zijn eerste daden was namen van straten en parken veranderen die vernoemd waren naar joden en leden van het Koninklijk huis.
Direct na de oorlog werd dit weer teruggedraaid.

Capitulatie
Overgave van een land aan een vreemde mogendheid. Duitsland tekende op 8 mei de volledige overgave. Dat wij in Nederland op 5 mei bevrijdingsdag vieren klopt dus feitelijk gezien niet.

Charles de Gaulle
De Gaulle vocht tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier in het Franse leger en was leider van de Franse regering in ballingschap tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1959 werd hij president van de eerste Franse republiek.

Centralisme en absolutisme
Ein Reich - Ein Führer. Hitler schreef het al in 1925 in zijn boek Mein Kampf, alleen één groot Duitsland geleid door één leider met slechts adviesraden om zich heen kan garant staan voor het welzijn van zijn inwoners.

Collaborateurs
Nederlanders die de Duitsers hielpen om zo hun eigen situatie te verbeteren werden. Ze handelden met de Duitsers en verraadden ondergedoken Joden tegen betaling of om zelf te worden gespaard.

Concentratiekamp
Grote groepen mensen werden hier zonder enige vorm van proces door de nazi's opgesloten. Zie ook:
- doorvoerkampen
- krijgsgevangenenkampen
- vernietigingskampen
- werkkampen
Er waren meer dan 1.500 kampen in Europa. DOWNLOAD hier de complete lijst.

D-Day
Op 6 juni 1944 landden geallieerde troepen op de Normandische kust. De 'D' is een militaire aanduiding, onterecht wordt er wel eens 'Decision-Day' van gemaakt.

Dachau
Dachau (bij MÜnchen) was een concentratiekamp dat door de Duitsers in 1933 groots was opgezet, aanvankelijk om politieke gevangenen op te sluiten.
Het heeft twaalf jaar dienst gedaan als strafkamp voor tegenstanders van Hitler en stond model voor latere concentratiekampen. De SS werd hier opgeleid hoe je 'het beste' om kon gaan met gevangenen.
Van de 200.000 gevangenen stierven er 42.000.

Dagboeken, dagelijks leven
Hoe beter kon er voor het nageslacht worden vastgelegd hoe Nederlanders de bezetting ervaarden dan door de ervaringen in een dagboek te schrijven. Verreweg het bekendste dagboek is dat van Anne Frank maar ook Etty Hillesum (medewerkster van de Joodse Raad in Amsterdam en gevangene in Westerbork), Philip Mechanicus (Westerbork), David Koker (Vught) en Abel Herzberg (Bergen-Belsen) schreven dagboeken die na WOII zijn gepubliceerd.

Davidster (Jodenster)
Een zespuntige ster dat tot Joods-nationalistisch symbool uitgroeide. Gedurende het naziregime werd het dragen van een gele Jodenster ingevoerd om Joden makkelijker te kunnen herkennen.

Demjanjuk (John)
Deze kampbewaarder staat symbool voor de onwil in de Duitse kampen om de moorden op Joden te stoppen. Demjanjuk werd op hoge leeftijd veroordeeld. Ter vergelijking, de raketgeleerde Werner von Braun, die verantwoordelijk was voor de dood van tienduizenden door zijn raketten, is nooit veroordeeld, sterker nog, hij werd na de oorlog door de Amerikanen in dienst genomen.

Denazificatie
Duitse politici en militairen moesten na de oorlog ervan doordrongen worden dat het nazisme kansloos was en zou blijven.
Niet in mindere mate gold dit voor het Duitse volk, wat een onmogelijke taak is gebleken hoewel het merendeel van de Duitsers de oorlog, Hitler en een groot Duitsland verwerpt.
SS officieren werden vaak in gevangenschap in Engeland 'behandeld'.

Deportaties
Grote groepen mensen werden gedwongen naar kampen te gaan. Met treinwagons werden met name de Joden massaal afgevoerd naar concentratiekampen.

Derde Rijk
Hitler roept in 1933 het Derde Rijk uit als hij de macht krijgt van het Duitse volk. Er wordt ook wel gesproken van het Duizendjarige rijk.

Distributie
Verdeling van spullen zoals eten in de oorlog. Vaak ging dit op de bon.

Distributiebon
Met dergelijke bonnen kon je iets kopen, benzine of voedsel bijvoorbeeld. In juni 1940 gingen gelijk na het uitbreken van de oorlog brood, koffie en thee op de bon. Gaandeweg de oorlog werd alles schaars en ging er steeds meer op de bon.

Dodenmarsen
Op het eind van de oorlog dwongen de nazi's gevangenen van concentratiekampen tot zogenaamde dodenmarsen om de sporen van de concentratiekampen uit te wissen. Zij werden naar andere kampen overgebracht, maar ook naar de Oostzee, waar ze de zee in werden gedreven en doodgeschoten.
De Duitsers hoopten zo dat de lichamen nooit gevonden zouden worden. Naar schatting kwamen er een kwart miljoen mensen om het leven tijdens deze marsen.

Dolle dinsdag
Op dinsdag 5 september 1944 ging heel Nederland de straat op, ieder moment zou de bevrijding plaats vinden want de geallieerden waren in amper twee dagen opgetrokken naar Antwerpen en op 14 september werd het zuiden van Nederland bevrijd.
De Britten verrekenden zich echter, met name de slag om Arnhem (deel van Market Garden) duurde te lang waardoor het westen nog ruim een half jaar moest bukken onder de verschrikkingen van de Duitse bezetter.

Dreimächtepakt
Japan, Duitsland en Italië sluiten een overeenkomst waarin zij beloven elkaar te zullen steunen als de Verenigde Staten een van hen aanvalt.

Drie van Breda
Vier veroordeelde oorlogsmisdadigers werden in de koepelgevangenis van Breda opgesloten, er zat verder niemand, op deze wijze stonden zij symbool voor de gevolgen van daden tegen de menselijkheid.
Er was veel tumult in 1972 toen de regering door liet schemeren in te zullen stemmen met een gratieverzoek. Dat kwam ter sprake toen Willy Lages overleed die al in 1966 om gezondheidsredenen was vrijgelaten uit de koepelgevangenis maar toen nog vijf jaar leefde. De kwestie eindigde met een continuatie van de detentie van de drie van Breda:
Franz Fischer
Ferdinand aus der Fünten
Joseph Kotälla
Kotälla overleed in 1979, tien jaar later werden de overgebleven twee vrijgelaten, maar zij stierven, weliswaar in vrijheid, nog datzelfde jaar (1989.)

Duivelspact
Duitsers en Russen sloten een pact waarin zij beloofden elkaar niet te zullen aanvallen. Hierdoor kon Hitler ongestoord zijn gang gaan in Polen. In feite was dit pact dus het groene sein voor de nazi's om een oorlog te beginnen.

Durchgangslager (doorvoerkamp)
Hier verbleven de gevangenen in afwachting van verdere deportatie.

Einsatzgruppen
Concentratiekampen bestonden al langer maar vernietigingskampen nog niet, toen de ovens op volle toeren draaiden hadden elite troepen al een ware slachting aangericht onder Joden in met name het oosten.
Ook communisten, zigeuners en journalisten moesten het vaak ontgelden. Er waren vier van dit soort moordcommanco's die meer dan een miljoen moorden op hun geweten hebben.

Endlösung
De Duitsers wilden zich ontdoen van de Joden. Omdat ze de gehele Joodse populatie wilden uitroeien kan er gesproken worden van genocide.

Engelandvaarders
Iemand die naar Engeland wist te ontkomen.

Englandspiel
Kat en muis spel tussen de geheime diensten van de Engelsen en de Duitsers.

Enigma
Deze versleutelmachine zorgde ervoor dat de Duitsers elkaar berichten in code konden zenden zodat de geallieerden niet wisten wat er ging gebeuren.
De Engelsen braken de code en konden zo toch inspelen op de bewegingen van de Duitsers.

Erwin Rommel
Deze Duitse veldmaarschalk vocht in Noord-Afrika bij de slag om El Alamein tegen Bernard Montgomery. Hij is een van de weinige nazi's die openlijk nog wordt geëerd door de Duitsers.

Eva Braun
Eva Braun was de echtgenote van Adolf Hitler. Zij was voor 1/32ste Joods, iets wat Eichmann wel, maar Hitler niet wist. Zij pleegde zelfmoord in de bunker van Hitler vlak voordat de Russen er een inval deden.

Februaristaking
In 1941 protesteerden Amsterdammers tegen de maatregel dat winkels en horeca geen Joden meer toe mochten laten. Het gemeentebestuur protesteerde niet tegen de verwijdering van de Joodse inwoners van de stad die volgde.

Ferdinand Aus der Fünten
Een van 'De Vier van Breda'.

Franklin Delano Roosevelt
Hij was tijdens de oorlog president van de Verenigde Staten. Toen hij op 12 april 1945 overleed werd hj opgevolgd oor Harry Truman.

Franz Fischer
Een van 'De Vier van Breda'.

Friedrich Engel
Engel was een SS-officier en werd de Beul van Genua genoemd omdat hij opdracht had gegeven 59 burgers te vermoorden als vergeldingsmaatregel.
Ondanks dat hij in 1999 door een Italiaanse rechtbank levenslang kreeg kon hij jarenlang vrij rondreizen totdat de Duitse ARD hem in 2001 in Duitsland opspoorde. Alsnog werd hij ook in Duitsland vervolgt maar het zou nooit tot een eindvonnis komen. Friedrich Engel overleed als vrij man op 97-jarige leeftijd in 2006 te Hamburg.

Führer
Hitler liet zich vanaf 1934 aanspreken met führer, wat in het Duits 'leider' betekent.

Fusilleren
Doodschieten.

Gaarkeuken
In de gaarkeuken kon je tijdens de hongerwinter zeer eenvoudig maar goedkoop eten. De armsten aten gratis.

Gaskamers
Joden werden gesommeerd al hun kleren en sieraden af te leggen omdat ze moesten douchen, in werkelijkheid kwamen ze in een ruimte terecht waarvan de deur werd afgesloten en gas in plaats van water uit de douche-koppen kwam.

Geallieerden
Engeland, de Verenigde Staten, Canada en de Sovjet-Unie vormden de voornaamste 'vijanden' van het Duitse regime.

Genocide
Volkerenmoord.

Gestapo
'Geheime Staatspolizei'. De geheime dienst die verantwoordelijk was voor de binnenlandse veiligheid in de bezette landen. De Gestapo stond bekend als medogenloos tijdens verhoren.
Vaak waren het afgekeurde militairen die gewond waren geraakt aan het front en daardoor een enorme haat hadden opgebouwd.

Getto
Een wijk waar bepaalde bevolkingsroepen verplicht moesten wonen. Bekend is met name het getto van Warschau (Polen) dat met muren en prikkeldraad van de buitenwereld werd afgescheiden.

Grebbelinie
Nederlandse verdedigingslinie van het IJsselmeer naar Amersfoort, tot aan de Grebbeberg en over de Waal. Het doel van de Grebbelinie was de Duitsers zo lang mogelijk tegen te houden. Uiteindelijk duurde dit verzet slechts vijf dagen.

Grossaktion
Duitse term voor razzia, grote groepen Joden werden uit hun huizen gehaald en bijeengebracht op pleinen om via het Muiderpoortstation per trein naar de vernietigingskampen te worden gebracht.

Grossraumpolitik
Toen Hitler begin jaren dertig aan de macht kwam streefde hij naar meer 'ruimte' voor de Duitsers, hij liet er geen misverstand over bestaan dat hij over de landsgrenzen zou gaan om dat doel te verwezenlijken.

Hakenkruis
Hitler voerde symboolpolitiek waarbij ook uiterlijk vertoon belangrijk was. Naast de SS tekens en het Ijzeren kruis werd ook het hakenkruis ingevoerd als symbool voor het nationaal-socialisme. Zie ook 'Swastika'.

Hamsteren
Albert Heijn gebruikt regelmatig deze term voor reclame-campagnes, maar tijdens de oorlog legde men een voorraad eten aan omdat de angst bestond dat alles op de bon zou gaan vanwege de schaarste.

Hannie Schaft
'Meisje met het rode haar'. Nederlands bekendste verzetsstrijdster.

Hausraterfassungsstelle
In 1942 eiste de bezetter een inventarisatie van de inboedels van alle Joodse inwoners. De woningen werden alvorens ze door de firma Puls werden leeggehaald geïnventariseerd nadat de bewoners waren weggevoerd want Puls werd ook niet geheel vertrouwd.

Heimat
Duitsers zien Duitsland als hun thuisbasis, "bei uns in Der Heimat". In de oorlog werd de term vaak gebruikt als men terug naar de militaire basis ging in Duitsland.

Heinies
Bijnaam die de Amerikanen de Duitsers hadden gegeven.

Heinkels
De Duitsers beschikten over allesvernietigende bommenwerpers, de Heinkel 111 werd ingezet om Rotterdam te bombarderen op dinsdag 14 mei 1940. De volgende dag zou Utrecht aan de beurt zijn maar dat bleef Nederland bespaard omdat het capituleerde.

Heinrich Himmler
Hoofd van alle SS geledingen, ook de concentratiekampen vielen onder zijn verantwoordelijkheid. Hij was de meest gevreesde man in Europa. Toen hij gevangen werd genomen pleegde hij zelfmoord met een cyanidepil.
Van boerenzoon Himmler wordt gezegd dat hij niet bijster intelligent was, maar wel onvoorwaardelijk trouw aan Hitler waardoor deze hem zeer waardeerde en vertrouwde.

Herdenking
In Nederland herdenken wij op 4 mei de slachtoffers. Dat gebeurt onder andere bij het Nationaal Monument op de Dam en de Waalsdorpervlakte.

Hermann Göring
Zowel politiek als militair was Göring van groot belang voor Hitler en nazi-Duitsland. Hij was de geestelijk vader van zowel de Gestapo als de Luftwaffe. Hitler zag in hem zijn kroonprins.
Göring was direct verantwoordelijk voor het bombardement op Rotterdam. Hij werd opgepakt en tijdens de processen van Neurenberg veroordeeld tot de strop. Zijn verzoek om voor het vuurpeloton te mogen sterven werd afgewezen.
Bang voor zelfmoord werd hij onderzocht of hij cyaankali bij zich had, er werd niets gevonden maar toen het Göring duidelijk werd dat het moment van ophanging aanstaande was slikte hij toch een pil in en stierf op 15 oktober.
Hoe hij aan deze pil gekomen is werd niet duidelijk hoewel Göring zelf nog een brief schreef waarin hij stelde dat hij zelfs drie pillen had.
Welke hij uiteindelijk genomen heeft vertelde hij niet, om zijn bewakers uit de wind te houden.

Weetje A. Göring
Zijn jongere broer Albert redde veel Joden het leven!

Himmel himmel
Dit riepen de Duitsers als er een vijand in zicht was.

Hitlerjugend
Wie de jeugd heeft bezit de toekomst moet Hitler gedacht hebben toen hij reeds in 1922 de Hitlerjugend oprichtte.
In Nederland had de NSB ook een jeugdafdeling, de Stormjeugd.

Hollandsche Schouwburg
Op de Plantage Middenlaan werden hier vanaf 1942 duizenden Joden samengebracht om vervolgens te worden afgevoerd naar vernietigingskampen. Ook veel kinderen zaten hier, de beheerder van het kamp smokkelde honderden kinderen via een schooltje aan de overkant weg.
De Hollandsche Schouwburg is voor Joden de herdenkingsplaats omdat het symbool staat voor alle families die weggevoerd zijn en niet, zoals het Anne Frankhuis voor één onderduiker.

Holocaust
De systematische uitroeïng van het Joodse volk. Hetzelfde als 'Shoah'.

Hongertochten
Tijdens de hongerwinter gingen mensen urenlang op zoek naar eten buiten de stad. Vaak verkochten de boeren voor veel geld wat eten. Zo kostte een zak aardappelen een gouden trouwring.

Hongerwinter
In 1944 was er nauwelijks iets te eten, de Duitsers hielden zoveel mogelijk voor zichzelf. In januari 2011 sprak ik Fred. Hij herinnert zich nog goed dat zijn moeder 's morgens vertrok om haar trouwring te verkopen om van het geld aardappels te kopen buiten de stad.
Alles ging goed totdat ze 's avonds vlakbij huis in elkaar werd geslagen door Duitsers die haar fiets vertrapten en de aardappels stalen. De haat zit er bij Fred zelf, na zoveel jaren, nog steeds goed in.

IJzeren Kruis
Hoge Duitse militaire onderscheiding.

Interbellum
Het tijdvak tussen twee oorlogen in. In dit verband tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

Invasie
Op 10 april 1940 vallen de Duitsers met veel militair machtsvertoon Nederland binnen, dit wordt de invasie van Nederland genoemd.

Jalta
De conferentie die hier op het eind van de oorlog werd gehouden ging voornamelijk over het verdelen van Duitsland. Churchill, Roosevelt en Stalin vergaderden van 4 tot 11 februari 1945. Het eindresultaat was dat de Verenigde Naties werden opgericht (in plaats van de voormalige Volkenbond) en dat de drie landen Berlijn zouden verdelen.
Het eindresultaat was dat Rusland jarenlang Oost-Europa gijzelde.

Jappenkampen
Een Japans concentratiekamp, veel Nederlanders werden tijdens de Tweede Wereldoorlog opgesloten in deze kampen.
Kijk voor meer informatie op Stichting Vervolgingsslachtoffers Jappenkamp

Jerry
Benaming van de Engelsen voor de Duitsers die de Engelsen op hun beurt 'Tommy' noemden.

Jerrycan
Wat we nog steeds kennen als een benzinereservoir was ook in de oorlog bedoeld om benzine mee te nemen voor de voertuigen. De Duitse cans waren praktischer dan de Engelse die ze vervolgens na gingen maken en noemden naar de bijnaam die de Engelsen aan de Duitsers hadden gegeven: Jerry, vandaar dus jerrycan.

Joachim von Ribbentrop
Wat hij voor elkaar kreeg luidde het begin van de Tweede Wereldoorlog in. Hitler was bang voor Rusland maar toen von Ribbentrop een niet-aanvalsverdrag afsloot met de Russen konden de Duitsers hun slag slaan in Polen.

Jodenhoek
Tussen het Centraal Station, de Kloveniersburgwal, Waterlooplein, Valkeburgerstraat en Prins Hendrik kade woonden meer dan 25.000 Joden.
Op 6 mei 1941 werden er grote borden geplaatst op 6 mei 1941 waarop "Juden Viertel".

Jodenster
Zie Davidster.

Joodse Raad
De Duitsers verplichtten de Joden om een raad op te richten zodat er in kaart kon worden gebracht waar de Joden woonden. Het enige doel van de Duitsers was om sneller inzicht te krijgen in wie op transport kon worden gezet.
De Joodse Raad had eerst geen idee van de ware bedoelingen van de nazi's.

Josef Mengele
De 'engel des doods' was vanaf mei 1943 kamparts in Auschwitz. Vaak op het blote oog selecteerde hij wie er geschikt genoeg was voor onderzoek, de rest ging direct de gaskamers in.
Mengele was een zeer wrede man die altijd uit handen is kunnen blijven van justitie.

Josef Stalin
Stalin was Secretaris-Generaal van de Russische Communistische Partij tijdens de oorlog wat betekende dat hij de machtigste man van het land was.

Joseph Goebbels
Duits politicus, hij was minister van propaganda tijdens de oorlog. Hij pleegde vlak voor het eind van de oorlog in de bunker van Hitler te Berlijn zelfmoord na eerst zijn gezin te hebben vermoord.

Joseph Kotälla
Een van 'De Vier van Breda'.

Katoenbouillon
Water waarin worst was gekookt.

Kazematten
Half ondergrondse bunkers.

Klaukommando
Nadat Joden uit hun huizen waren gehaald kwamen er Duitse groepen de achtergebleven spullen wegroven, die teams werden 'Klaukommandos' genoemd (Klauen = stelen.)

Knijpkat
Een zaklantaarn zonder batterijen, die waren niet verkrijgbaar in de oorlog. In de zaklantaarn zat een dynamo die je aanstuurde door een knopje in te drukken, dat moest je wel blijven doen want alleen dan deed het lampje het.
De knijpkat maakte een zoemend geluid dat leek op het geluid van een kat, vandaar de benaming.

Kopgeld
Een premie die de nazi's betaalden voor iedere Jood die opgepakt kon worden. Op deze wijze bespaarden de Duitsers zich veel moeite. Zeker in de hongerwinter van 1944 was 7,50 gulden een hoop geld.

Kraut
Engels scheldwoord voor Duitsers.

Krijgsgevangenkampen
De gevangen genomen geallieerde militairen werden naar strafkampen gebracht waar geen respect bestond voor de status die een gevangen genomen militair behoorde te krijgen. Moorden en martelingen waren aan de orde van de dag.

Kristallnacht
Op 9 november 1938 organiseerde Goebbels (minister van propaganda) een zogenaamd spontane volkswoede. Van duizenden winkels werden de ruiten ingegooid en veel synagogen verwoest.
Aansluitend werden er anti-Joodse maatregelen ingevoerd.

Kultuurkamer
Naar voorbeeld van de Duitse Reichskulturkammer verplichtten de nazi's iedere kunstenaar lid te worden van de Kultuurkamer. Zonder dit lidmaatschap was het niet geoorloofd te schrijven, op te treden voor publiek, muziek te maken of kunst te produceren. De Duitse bezetter had hiermee tot doel de kunst onderdeel en dus verlengstuk van het nationaal-socialisme te maken.

Kunstroof
Tijdens de oorlog haalden de nazi's huizen leeg van mensen die op transport waren gezet en waarvan ze wisten dat ze toch nooit meer terug zouden komen. Het ging ze met name om geld, juwelen en kunst. Naar verluidt hangen er vandaag de dag nog heel wat schilderijen aan Duitse wanden.

Landstorm Nederland
In Nederland gelegerde eenheid van de Waffen-SS, bestaande uit Nederlandse vrijwilligers.

Liro
Lippmann, Rosenthal & Co., een Joodse bank die te boek is komen te staan als 'roofbank' of 'nazibank'. Deze bank werd als enige door de Duitsers getolereerd, alle Joodse Amsterdammers waren verplicht hun geld en waardepapieren hier onder te brengen.

L.O.
Landelijke organisatie voor hulp aan Onderduikers.

Luftwaffe
De Duitse luchtmacht. De Duitsers zelf gebruikten het woord echter in veel bredere zin. Als de geallieerden kwamen om een Duitse stad te bombarderen werd er 'Luftwaffe' geroepen.
In 1935 liet Hitler door Göring de Wehrmacht opbouwen, iets wat internationaal moeilijk lag omdat Duitsland als agressor in de Eerste Wereldoorlog zich niet mocht herbewapenen. In vijf jaar tijd stond er een modern oorlogsapparaat waarvan de Luftwaffe een zeer belangrijk en gevreesd onderdeel was.

M-Aktion (Möbel-Aktion)
De meubels van weggevoerde Joden worden uit de huizen gehaald, dit is een belangrijke aanwijzing dat alle Duitsers konden weten wat er met de Joden gebeurde, immers, ze wisten dat ze hun meubels niet meer nodig hadden dus haalden ze de woningen leeg.
Van 29.000 joodse huishoudens in Amsterdam zijn de woningen leeggehaald.

Marinus van der Lubbe
De Nederlandse communist Van der Lubbe stierf vlak voor zijn 24-ste verjaardag in Berlijn door onthoofding. Hij zou de aanstichter zijn van de brand van het Duitse Rijksdaggebouw, vlak nadat Hitler aan de macht was gekomen.
Tijdens het Proces van Neurenberg verklaarde een generaal dat Göring had toegegeven dat de nazi's de brand zelf hadden aangestoken.
De brand was aanleiding om tegenstanders op te pakken en vaak ook uit de weg te ruimen.

Market garden
Operatie van de geallieerden in september 1944 na de snelle opmars in Frankrijk en Zuid-België Er vond een massale luchtlanding (Market) en een grootschalig grondoffensief vanuit België (Garden) plaats. Door verraad van een Nederlander en onhandigheid van de Engelsen (Montgomery) mislukte deze operatie waardoor de oorlog acht maanden langer duurde terwijl het zuiden al bevrijd was.

Martin Bormann
Deze klerk kan gezien worden als de man die de meeste invloed op Hitler uit had kunnen oefenen maar dat bewust niet heeft gedaan, waarschijnlijk omdat hij Hitler juist aanmoedigde. Deze vrij onbekend gebleven man was zeer sluw.
Dat blijkt ook uit zijn 'ontsnapping'. Hij werd tijdens de Neurenberg processen veroordeeld maar was daarbij niet aanwezig. De een zegt dat hij zich vergiftigde, de ander dat hij omkwam bij tumult in een Duitse stad maar anderen beweren hem nog gezien te hebben na de oorlog.

Mauthausen
Oostenrijks strafkamp in een steengroeve waar zeer zwaar werk verricht moest worden. Velen overleefden dit kamp niet.
Zo'n 400 Joden werden in Amsterdam na de Februaristaking van 1941 naar Mauthausen gedeporteerd en kwamen nooit meer terug. De eerste overlijdensberichten verschenen nog diezelfde week.

Mein Kampf
Boek dat Adolf Hitler in de beginjaren twintig schreef, hierin was te lezen hoe hij een zuiver Duits ras voor ogen had. Zijn latere beleid was gebaseerd op dit boek dat jarenlang na de oorlog verboden is geweest.

Messerschmitt
Deze Duitse jachtvliegtuigen waren superieur in de oorlog en brachten bij beslissende slagen de nazi's de overwinning.
Het toestel was vernoemd naar Wilhelm Messerschmitt, de ontwerper en producent van deze vliegtuigen. Hij stierf in 1978.

Weetje
Messerschmitt was een begenadigd vliegtuigbouwer. Na de oorlog werd hem dat verboden maar zijn talent kon hij later voor Egypte, Spanje en zelfs de NAVO alsnog benutten. Hij heeft slechts twee jaar in de gevangenis gezeten voor zijn aandeel in de oorlog.
Ter vergelijking: de Nederlandse radiocommentator Max Blokzijl hield radiopraatjes die zo pro-Duits waren dat ze vooraf niet gecensureerd werden. Na de oorlog werd hij als eerste ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

Mobilisatie
In 1939 worden er ongeveer 50.000 Nederlandse reservisten (oud-militairen die paraat moeten blijven voor noodgevallen) opgeroepen, in totaliteit bestaat het Nederlandse leger dan uit 300.000 mensen.

Mof
Scheldnaam van de Nederlanders voor de Duitsers.

Molotov
Deze Russische minister van Buitenlandse zaken sloot met de Duitse officier Von Ribbentrop een verdrag waarin de beide landen beloofden elkaar niet aan te zullen vallen. Voor Adolf Hilter was dit van belang omdat hij zo voorkwam dat er een west- en oostfront zou ontstaan als hij eerst Polen en later Nederland, België en Frankrijk zou binnenvallen.
De molotov-cocktal (brandbom) is naar hem vernoemd door de Finnen die zo hun verzet tegen de Russen toonden in de winteroorlog van 1941 toen Vjatsjeslav Molotov minister was.

Monowitz
Auschwitz III was een werkkamp maar in feite het hoofdkamp omdat dit het nieuwste kamp was en tevens het grootste. Er waren kantoren, onder andere voor een aantal Duitse bedrijven die graag gebruik maakten van de goedkope arbeidskrachten.

Montgomery (Bernard)
Montgomery was een Britse generaal en veldmaarschalk, zijn bijnaam was 'Monty'. Op 4 mei 1945 accepteerde hij op de Lüneburger Heide de overgave van Duitsland. Hoewel er nog drie dagen werd doorgevochten aan het oostfront wordt deze dag door velen toch gezien als 'einde oefening' voor de nazi's.

Monsterverbond
Het Duits-Russich niet aanvalsverdrag dat ook bekend staat als Duivelspact.

Nacht-und-Nebel-Erlass
Angst aanjagen was een van de middelen die de nazi's gebruikten. Aan het eind van de zomer van 1941 pakten de Duitsers lukraak mensen op die verdacht werden van mogelijke verzetsdaden maar wat op dat moment (nog) niet bewezen kon worden. Zij werden tewerkgesteld in Duitse kampen.

Nacht van de lange messen
In het weekend van 30 juni en 1 juli 1934 ruimt Hitler in één keer al zijn politieke tegenstanders uit de weg, alsmede SA-leider Ernst Röhm die vaak inging tegen de instructies van Hitler.
Boerenzoon Heinrich Himmler mocht de klus klaren, deze SS baas liet de gehele SA top oppakken en ombrengen.

Nationaal-socialisme
Het streven naar een totalitaire staat met één leider zonder inspraak van het volk.

Nazi
Duitse afkorting van 'nationaalsocialist', de gedachte dat Duitsers beter waren dan anderen lag ten grondslag aan deze beweging.

Neutraliteit
Tijdens de Eerste Wereloorlog was Nederland neutraal terwijl bijvoorbeeld België onder de voet werd gelopen. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog wilde Nederland neutraal blijven in de hoop weer gespaard te worden, dat liep anders.

Niet-aanvalsverdrag
Duitsland was misschien niet aan de inval in Polen begonnen als Joachim von Ribbentrop niet namens Hitler een pact had kunnen sluiten met de Russen dat die zich afzijdig zouden houden.
Het Duits-Russich pact staat ook bekend als Monsterverbond of Duivelspact.

Noodgeld
Direct na de bezetting spaarden de mensen hun kleingeld omdat het van zilver was gemaakt en men dacht dat het zijn waarde zou houden. Daarop lieten de Duitsers de munten namaken met als grondstof het veel goedkopere zink.

NSB
Het Nederlands nationaalsocialisme werd naar voorbeeld van de Duitse NSDAP vorm gegeven in deze door Anton Mussert geleide beweging.

NSDAP
De politieke tak van het nazibewind. Onder Hitler groeide de partij uit tot de grootste van Duitsland. In 1933 kreeg hij tijdens de verkiezingen bijna de helft van de stemmen omdat de Duitsers ontevreden waren over de economische crisis die voor een groot deel verweten werd aan Joden en Communisten.
Niet te verwarren dus met de SDAP, de latere PvdA.

N.S.F.
Nationaal Steun Fonds. Bank voor het verzet. Opgericht door de Amsterdammer Walraven van Hall.

Onderduiker
Veel Joden gingen op het platteland schuilen, als dat niet kon verstopten zij zich bij mensen thuis of, zoals Anne Frank, in een deel van een huis dat vanaf de straatkant niet zichtbaar was.

Ondergrondse
Het verzet was een ding, dat kwam in vele soorten voor, maar de ondergrondse was het gewapend verzet dat overvallen en aanslagen pleegde op mensen en gebouwen.
Ook werden er kranten gedrukt door de ondergrondse om het volk op de hoogte te houden van gebeurtenissen.

Oranjehotel
De Duitsers sloten in deze gevangenis veel leden van het verzet op. De bijnaam werd verzonnen door de gevangenen.

Otto otto
Deze term werd zowel door piloten van de Luftwaffe als door grondmilitairen gebruikt als een doel in zicht kwam.

Otto Skorzeny
Oostenrijks SS-officier die een eenheid leidde die speciale opdrachten moest uitvoeren. Skorzeny stond bekend als een strateeg die altijd raad wist. Toen het imperium van Hitler op instorten stond werd Skorzeny door vele naziprominenten, hoogwaardigheidsbekleders en industriëlen benaderd om hun tegoeden voor na de oorlog te verbergen.
Skorzeny onderhield na de oorlog contacten met oud-nazi's via het ODESSA-netwerk. Daarnaast werkte hij ook voor de Egyptische president Nasser en de Argentijnse president Perón.
Hij is de ergste nazi van na de Tweede Wereldoorlog.

Pearl Harbor
Toen deze Amerikaanse marinebasis bij Hawaii eind 1941 door Japanse vliegtuigen werd aangevallen werd Amerika de oorlog ingetrokken.

Persoonsbewijs
De Duitsers voerden een officieel document in waarop je naam, geboortedatum, adres en andere persoonlijke gegevens stonden. Bij Joden stond er bijvoorbeeld een grote 'J' ingestempeld. Iedereen van veertien jaar en ouder was verplicht om deze op verzoek te tonen.
Een persoonsbewijs wordt vaak in één adem genoemd met een 'ausweiss' maar dat is echt iets anders.

Politie
Van de 20.000 Nederlandse politie-agenten (Marechaussee, Rijksveldwacht, gemeentepolitie, politietroepen en gemeenteveldwacht) die in 1944 in dienst waren werd 35% (een derde) na de bevrijding verdacht van collaboratie. Tweeduizend man werd direct ontslagen.
De bevolking had een zeer negatief beeld van de politie, in hun ogen was iedere politieman een vriend van de vijand geweest.
Van Rotterdam was bekend dat er milities waren maar over Amsterdam is lange tijd gezwegen totdat ook daar vast kwam te staan dat veel agenten 'fout' waren.

Processen van Neurenberg
Het na-oorloogse proces in de stad Neurenberg betrof een rechtzaak tegen 22 kopstukken van het naziregime uit de Tweede Wereldoorlog. De Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Engeland en Frankrijk waren de aanklagers.
De processen begonnen op 20 november 1945, het laatste vonnis werd op 1 oktober 1946 uitgesproken.

Enkele gedaagden tijdens de Neurenberger processen
Hermann Göring (vanaf 1941 plaatsvervanger van Adolf Hitler en leidde de Luftwaffe)
Albert Speer (minister van bewapening)
Arthur Seyss-Inquart (rijkscommissaris voor Nederland)
Baldur von Schirach (leider van de Hitlerjugend)
Hans Fritzsche (chef radio van het ministerie van propaganda)
Hjalmar Schacht (minister van economische zaken)
Joachim von Ribbentrop (minister van buitenlandse zaken)
Martin Bormann (Reichsleiter en secretaris van Hitler, bij verstek veroordeeld)
Robert Ley (chef van de arbeidersdienst)
Rudolf Hess (plaatsvervanger van Adolf Hitler tot 1941, schreef mee aan Mein Kampf)
Wilhelm Keitel (veldmaarschalk in het Duitse leger)

Propaganda
Tijdens de bezettingsjaren probeerde Hitler het volk voor te houden dat ze maar beter mee konden werken want dan stonden hen mooie dingen te wachten.
Radioboodschappen en filmpjes met vrolijke tafereeltjes en kinderen op schoot bij Duitse soldaten moesten de indruk wekken dat het allemaal wel meeviel met de verschrikkingen. De NSB deed ook een aardige duit in het zakje met posters, postzegels en spotjes rondom getoonde films in bioscopen.
In de persoon van Goebbels had Hitler zelfs een verantwoordelijke aangesteld als minister van propaganda.

Prügelstrafe
Zware lijfstraffen. Met name in kamp Ravensbrück waren afranselingen aan de orde van de dag. Vijf van de zes gevangenen was vrouw.

Pulsen
Het leeghalen van huizen van gedeporteerde Joden. De term komt van het verhuisbedrijf dat de ruimingen in Amsterdam deed: de Firma Puls (van NSB'er Abraham Puls.) Zij hielden veel spullen achter om te verkopen maar transporteerden ook ladingen kunst voor de nazi's naar Duitsland. De firma Puls werd betaald door de Duitsers.
Er zijn 29.000 huizen leeggehaald in de oorlog, verreweg de meesten door Abraham Puls en zijn medewerkers die bovendien goed meeprofiteerden. Puls is op 3 september 1975 overleden.

Putsch
Staatsgreep. In relatie tot WOII wordt er verwezen naar de poging tot machtsovername door Hitler in 1923. Interessant is dit omdat toen voor het eerst goed duidelijk werd wat de bedoelingen waren van Adolf Hitler.
De Putsch mislukte maar tien jaar later kwam hij alsnog (gekozen) aan de macht in Duitsland.

Radio Oranje
De BBC stelde al na een paar dagen bezetting de Nederlandse regering in ballingschap in Londen in de gelegenheid om de moraal onder de Nederlanders hoog te houden. Ook werden er gecodeerde boodschappen voor het verzet uitgezonden.

Rassenleer
Wetenschappelijk 'bewijs' dat bepaalde mensenrassen minderwaardig zijn. De nazi's gingen ervan uit dat het Germaanse ras verheven was boven andere rassen en dat die dus uigeroeid moesten worden.
Deze theorie wordt door zo weinig mensen serieus genomen dat er van 'bewijs' geen sprake is.

Rassenzuivering
Op grond van afkomst een gehele bevolkinsgroep verwijderen uit de samenleving.

Ravensbrück
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was dit Duitse concentratiekamp voornamelijk bestemd voor vrouwen. Zij werkten hoofdzakelijk voor Siemens dat hier speciaal voor dit doel fabrieken bouwde. Zij hadden directe zeggenschap over de arbeiders. Kinderen van vrouwen werden gedood.
Saillant is dat de huidige trams in Amsterdam door Siemens zijn gebouwd en geleverd.

Razzia
Actie waarbij grote groepen mensen bijeen werden gedreven om vervolgens op transport te worden gezet naar een concentratiekamp.
De eerste Nederlandse razzia vond plaats na de februaristaking van 1941.

Reise reise
Het sein voor Duitse troepen of piloten om terug naar de basis te gaan.

Represailles
Als wraak op tegenstand hielden de nazi's acties tegen de burgers van bezet Nederland. Zo werden er in de Beethovenstraat een aantal gedetineerden uit de gevangenis gehaald en op straat doodgeschoten als vergelding voor tegenwerking.

Reserveringskampen
Een concentratiekamp waar met medeweten van de nazi's Joden met aanzien in werden opgesloten. In Nederland waren er drie reserveringskampen, te weten villa Bouchina, De Schaffelaar en Huize de Biezen. Het bekendste is echter Theresienstadt in Tjechië.

Rijkscommissaris
De hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in bezet gebied. Voor Nederland was dat Arthur Seyss-Inquart.

Rijkskanselier
Het Duitse staatshoofd, van 1933 tot en met 1945 was Hitler dat.

Rost van Tonningen
Rijke Nederlander in de top van de NSB. Hij wordt gezien als de grootste Jodenhater uit de jaren 40-45. Binnen de partij stond hij lijnrecht tegenover Anton Mussert, een strijd die Rost van Tonningen zou verliezen, maar waarna hij wel andere invloedrijke posities bekleedde.

RRV
Raad Voor het Verzet. De communisten hadden zich in tegenstelling tot het rechtse verzet nationaal en zeer goed verenigd in de RVV.

Rudolf Hess
Tot 1941 was hij de rechterhand van Adolf Hitler.
In dat jaar schreef Hess geschiedenis door in een Messerschmitt naar Engeland te vliegen. Hess wilde vrede sluiten in opdracht van Hitler, althans, dat wilde hij de Britten doen geloven. In Duitsland zeiden ze dat Hess krankzinnig was geworden. Het is nooit duidelijk geworden waar de waarheid lag.
Op 17 augustus 1987 hing Hess zich op 93-jarige leeftijd op in de Spandau gevangenis, de officiële lezing was zelfmoord door ophanging maar dat wordt nog altijd door sommigen betwist.
Ook doen geruchten de ronde dat het niet om Hess zou gaan.
Ieder jaar tot 2005 werd er rond 17 augustus in het Beierse dorp Wunsiedel een herdenkingsmars gehouden ter ere van Rudolf Hess. In dat jaar verbood het gerecht de marsen.

SA
De Sturmabteilung werd al in 1921 opgericht om partijbijeenkomsten te beleggen maar later hield ze zich ook bezig met het intimideren van politieke tegenstanders.
SA-leden werden ook wel aangeduid als 'de bruinhemden'.

Sammelkonto
Bij de roofbank Liro hadden Joden al hun geld, sieraden, waardepapieren en kunst in moeten leveren. Wel werd dit op naam geregistreerd van de eigenaar maar die rekeningen en administraties werden begin 1943 vernietigd. De tegoeden werden op een Sammelkonto (verzamelrekening) bijgeschreven. De Joden mochten geen tegoeden meer opnemen. Velen van hen werden op transport gezet naar de vernietigingskampen.

SD
De Sicherheitsdienst was de inlichtingendienst van de NSDAP. Toen Hitler na de verkiezingen zijn tegenstanders buitenspel zette werd de SD de binnenlandse veiligheidsdienst van Duitsland.

SDAP
Deze uit 1894 stammende voorloper van de PvdA heette voluit de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij. Tijdens de oorlogsjaren werd ze verboden. Niet te verwarren dus met de NSDAP van Hitler.

Seyss-Inquart (Arthur)
Oostenrijker die door Hilter werd aangesteld als Reichskommissar in Nederland omdat Mussert niet voldoende vertrouwd werd.
In 1946 werd hij tijdens het Proces van Neurenberg ter dood veroordeeld en opgehangen. Hij was zeer hard tegen Nederlandse burgers en direct verantwoordelijk voor de Jodendeportaties.

Shoah
Dit betekent letterlijk 'vernietiging'. Het staat voor de vervolging en moord op Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Praktisch synoniem voor 'holocaust' hoewel de Israeliërs liever 'shoah' of 'sjoa' gebruiken.

Simon Wiesenthal
Wiesenthal overleefde twaalf concentratiekampen en stond na de oorlog bekend als nazi-jager, hij spoorde oorlogsmisdadigers op en bracht hen voor de rechter.
Hij overleed in 2005, een centrum en stichting dat zijn naam draagt bestaat nog en doet nog altijd onderzoek naar oud-nazi's.

Sobibor
Vernietigingskamp in Polen, de aanvoer van Joden geschiedde vanuit geheel Europa. Ongeveer 170.000 Joden vonden hier in een tijdsbestek van zestien maanden de dood.

Soldaat van Oranje
Hoewel sterk geromantiseerd zullen velen de film, het boek of de musical kennen rondom Nederlanders die naar Engeland vluchtten en daar omgevormd werden tot spion om weer terug te gaan naar Nederland om sabotage te plegen en het verzet te versterken.
Erik Hazelhoff Roelfzema stond model voor de Soldaat van Oranje, hij leverde het verzet zendapparatuur en zorgde ervoor dat belangrijke mensen naar Engeland konden vluchtten.
Aan het eind van de oorlog was hij een vertrouweling van Koningin Wilhelmina. Erik werd zowel door de Engelsen als de Nederlanders onderscheidden. Hij overleed in 2007.

Sonderstab Musik
Op 15 september 1940 werd er een kantoor geopend aan de Prinsengracht 796 met als doel zoveel mogelijk muziek in te nemen (muziekroof.)

Spanje
Spanje had zijn eigen oorlog net achter de rug toen Hitler zijn opmars begon. Franco greep in 1939 de macht en hield zich neutraal tijdens de oorlog. Hitler had geen zin de bergen over te trekken maar ergerde zich wel aan Franco.
Dit vond zijn beslag in het bombardement van de stad Guernica in Baskenland dat door de Duitse Luftwaffe compleet werd weggevaagd. Na de oorlog bleef Spanje een dictatuur totdat Franco in 1975 overleed en er een paar jaar later een wettig gekozen regering aan de macht kwam.

Sperre
Tijdelijke vrijstelling van deportatie. Joden die voor de Duitsers van enig nut waren zoals beheerders, winkeliers en leden van de Joodsche raad. De vrijstelling was 'tijdelijk' omdat iedereen uiteindelijk op transport moest worden gezet, en zo geschiedde ook.

Spertijd, avondklok, uitgaansverbod
De Duitsers wilden niet dat de geallieerden zich in de lucht konden oriënteren zodat zij Duitse steden konden bombarderen. Daarom moesten Nederlandse steden verduisterd worden, de straatverlichting ging uit en mensen moesten vanaf acht uur binnen blijven en de gordijnen dicht doen.
Geen kiertje licht mocht er gedurende de gehele oorlog te zien zijn, daar werd ook zeer streng op toegezien.
In de hongerwinter van 1944-1945 werd de levering van stroom stopgezet. 's Nachts goldt er een totaal uitgaansverbod van twaalf uur tot vier uur de volgende morgen. Alleen als je een 'Ausweis' en 'Sperre' had mocht je 's nachts de straat op.

Spoorwegstaking van 1944
Na een oproep via Radio Oranje legde het spoorwegpersoneel in een aantal plaatsen op 17 september het werk neer. De Duitsers waren in het zuiden al verslagen maar hielden in het noorden stand.
De Duitsers hadden veel last van de staking maar namen wraak door de bevolking voedsel en brandstof te onthouden.

SS
Schutzstaffel, de Duitse beschermingsdienst die direct gelieerd was aan de NSDAP en ingezet werd om angst aan te jagen en Joden op te pakken.

Stadhoudersbrief
Prins Bernhard zou Hitler op 24 april 1942 aangeboden hebben Nederland onder zijn hoede te nemen. De een zegt dat Bernhard dit deed uit sympathie voor alles van nationaal-socialistisch was maar een ander geluid is dat hij het leed van de Joden niet langer kon aanzien en oprecht dacht dat de bezetting teneinde zou zijn als hij het stokje van de Nederlandse regering en zijn schoonmoeder Wilhelmina zou overnemen.
De brief is nooit gevonden. Stalag Verkleinwoord van Stammlager. Duits voor krijgsgevangenkamp.

Stamkaart
Als je met bonnen eten of andere waren ging halen waren die bonnen niet op naam dus kon de bezetter niet zeker weten of je die bonnen misschien niet gestolen of gekocht had. Daarom werd ook een stamkaart ingevoerd.
Hierop stond je naam. Als je distributiebonnen ging afhalen werd er in de administratie van het distributiekantoor en op je persoonlijke stamkaart aangegeven welke bonnen je gekregen had.

Suikerbieten
Tijdens de hongerwinter was dit vaak het enige dat gegeten kon worden.

Swastika
Dit 'hakenkruis' stond symbool voor het nazisme. Hitler misbruikte een oud godsdienstig symbool van Hindoes en Boedisten. De swastika staat bijvoorbeeld afgebeeld op de voet van Boeddha.
Het symbool komt echter ook voor op christelijke graftomben bij Rome en op Griekse en Romeinse mozaïekvloeren.

Sybren Tulp
Pro-Duitse hoofd-commissaris van politie in Amsterdam na de februaristaking.

Theresienstadt
Een kasteel binnen de Tsjechische vestingstad Theresienstadt dat 'een geschenk van Hitler aan de Joden' werd genoemd. Er werden Joden in opgesloten die zich op de een of andere manier positief hadden bewezen tegenover de Duitsers. Zij hadden bijvoorbeeld voor de Duitsers gevochten tijdens de Eerste Wereldoorlog of waren met een nazi getrouwd.
Theresienstadt is een zogenaamd reserveringskamp.

Tommy
Duitse benaming voor een Britse soldaat. De Engelsen noemden de Duitsers 'Jerry'.

Treblinka
Bij dit Poolse dorp waren twee kampen gebouwd, een werkkamp en een vernietigingskamp. Een miljoen mensen vonden hier de dood, Treblinka was daarmee na Auschwitz het grootste vernietigingskamp.

Tweefrontenoorlog
Duitsland had aanvankelijk een niet-aanvalsverdrag met de Russen maar Hitler ging toch op twee fronten strijden (westen en oosten) door Rusland aan te vallen. Het zou Duitsland net als in de Eerste Wereldoorlog opbreken.

U-Boot
'Unterseeboot', onderzeeboot van de Duitsers.

Ubermenschen en untermenschen
Dit zijn begrippen uit het nationaal-socialisme die door de Duitsers in hun rassenleer werden gebruikt om aan te duiden dat Germaanse volkeren, het zogenaamde Arische ras, superieur was ten opzichte van andere volkeren.

V1 en V2 en V3
De naam V1, Vergeltungswaffe 1 (vergeldingswapen) was eigenlijk ontworpen als een luchtafweerwapen maar werd al snel ingezet als aanvalswapen. De vliegende bom had een motor die ontstak als de druk rondom de raket een bepaalde waarde had. Op basis van de hoeveelheid kerosine en afstand konden de Duitsers redelijk nauwkeurig de raketten neer laten komen.
De V2 was zijn opvolger en werd geen vliegende bom maar een raket genoemd. De V3 was een kanon dat zware bommen kon afschieten.

V-Mann en V-Frau
'Vertrauensmann en Vertrauensfrau'. Iemand in bezet gebied met de nationaliteit van het bezette land maar die werkte als geheim agent voor de Duitsers. Deze personen werden door de Duitsers volledig vertrouwd.

Verenigde Naties
Na de oorlog werden de Verenigde Naties opgericht, er waren 51 leden (nu bijna 200.) Het doel was internationale vrede, veiligheid en samenwerking.

Vernietigingskampen
In vernietigingskampen (zoals Auschwitz-Birkenau) werden systematisch grote aantallen Joden ter dood gebracht. Ze werden vergast en daarna verbrand omdat begraven te omslachtig en kostbaar was voor de Duitsers. Soms rookten de schoorstenen dagen achtereen, 24 uur per dag.

Vertriebenen
In algemene zin staat dit voor iedereen die uit zijn vertrouwde woonomgeving werd verdreven maar er wordt doorgaans gedoeld op de Duitsers die na WOII gehaat werden in gebieden buiten Duitsland, zij werden uit landen als Polen, Hongarije en de balkan verdreven.
Het zou om drie miljoen mensen gaan maar de betrouwbaarheid van dat cijfer ken ik niet.

Verzet
Het verzet is het totaal aan activiteiten tegen de Duitse bezetter. Dat kon het berekenen van hogere prijzen inhouden tot aan het doodschieten van Duitsers. Ook de illegale pers was een vorm van verzet, op deze wijze konden de Nederlanders op de hoogte blijven van de verschrikkingen die zich afspeelden.

Verzetskruis
Ten teken van het tonen van uitzonderlijke moed tijdens de bezettingsjaren kon je in aanmerking komen voor een verzetskruis. Slechts 94 personen kregen deze hoge koninklijke onderscheiding.
Niet te verwarren met het verzetsherdenkinskruis.

Verzetsherdenkingskruis
Een algemener eerbetoon aan hen die zag tijdens de oorlogsjaren in bijzondere mate hadden ingezet voor anderen, deze eer viel zo'n 15.000 mensen te beurt. Niet te verwarren met het verzetskruis.

Vichy-Frankrijk
Deels was Frankrijk bezet gebied, maar in het zuiden was een groot gebied onder controle van maarschalk Pétain die openlijk sympahtiseerde met de nazi's. Pétain leidde het land tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er werden veel Joden uitgeleverd aan de Duitsers, diverse overheidsinstanties werkten daar aan mee.
Pas in 2009 gaf de Franse regering dit toe. Een van de betrokkenen destijds was François Mitterand, inderdaad, de voormalige president van Frankrijk.

Vier van Breda
Totdat Willy Lages in 1966 werd vrijgelaten sprak men van de 'Vier van Breda', daarna van de 'Drie van Breda'.

Vijfde colonne
Angst kreeg in Nederland al snel greep op de bevolking. Er waren geruchten dat infiltranten de Duitsers zouden helpen bij het overrompelen van Nederland. 'Je verraaier slaapt nooit' is een uitdrukking uit die tijd.
In de meidagen van 1940 brak er paniek uit omdat er helig geloofd werd in het bestaan van zo'n vijfde colonne, wat achteraf niet waar is gebleken. Lang voor de oorlog zou de Duitse geheime dienst al begonnen zijn hier wonende Duitsers en Nederlandse symphatisanten te instrueren.
Aanhangers dus die men heeft in de gelederen van de vijand. Er wordt bij voetbalclub Ajax al jaren gesproken van een zogenaamde vijfde colonne, de aanhangers van Cruijff die hem informeren en steunen.

Volkenbond
Na de Eerste Wereldoorlog werd er ter bevordering van de samenwerking tussen landen de Volkenbond opgericht. De bond was echter niet daadkrachtig en kon militeir geen vuist maken. In 1941 hield de bond op te bestaan, na de Tweede Wereldoorlog kwamen de Verenigde Naties en de NAVO ervoor terug.

Vught
Kamp Vught werd in 1943 gebouwd om iedereen die in de ogen van de Duitsers ook maar even niet deugde te werk te stellen. Philips had er een werkplaats ingericht waar onder meer radio's werden gemaakt. In 1943 wist men al van de vernietigingskampen, als je naar Vught mocht betekende dat dat je wellicht de dans ontsprong. De werkplaatsen van Philips hebben bijgedragen aan de redding van een groot aantal Joden omdat die anders direct naar de vernietigingskampen zouden zijn gedeporteerd.

Op 2 juni 1944 kwamen een groot aantal in Vught geinterneerden alsnog bedrogen uit en werden toch naar Auschwitz gedeporteerd. Meer dan 12.000 Joden werden via doorgangskamp Vught naar hun eindstation gebracht.

WA
'Weer afdeling'. Hoewel ongewapend (dat wilden de Duitsers niet) was deze militaristische afdeling van de NSB zeer gevreesd. Naar voorbeeld van de Duitse bruinhemden van de SD droegen WA'ers zwarte hemden.

Waffen SS
De militaire tak van de SS.

Wannsee-conferentie
Op 20 januari 1942 kwamen nazi's en hoge Duitse ambtenaren bijeen in een villa aan de Duitse Wannssee hoe ze de Joden het snelst uit konden roeien. Besloten werd om vernietigingskampen in te richten met gaskamers en verbrandingsovens.

Wehrmacht
De gehele Duitse strijdmacht; land-, lucht en zeemacht.

Werkcommando's en werkkampen
In de talloze werkkampen moesten de gevangenen arbeid onder dwang verrichten, vaak voor bedrijven die vandaag de dag nog bestaan.
Voorbeelden hiervan zijn BMW, Krupp, Porsche, Siemens, Agfa en Telefunken.

Wernher von Braun
Raketgeleerde die voor de Duitsers massa-vernietigingswapens ontwierp. Na de oorlog haalden de Amerikanen hem naar de VS vanwege zijn kennis. Hij werkte daar vele jaren aan de ruimtevaartprogramma's van de Nasa.
Hij is nooit vervolgd voor zijn aandeel in de oorlog. Hij stierf in 1977.

Westerbork
Dit was een zogenaamd doorgangskamp in Drenthe waarvoor de Duitsers geld hadden ingezameld onder de Joden omdat het een vluchtelingenkamp zou zijn. Uiteindelijk zouden bijna alle door de Duitsers op transport gezette Joden (ruim 100.000) opgevangen worden om verder te worden weggevoerd naar de vernietigingskampen.

Wiedergutmachung
Verzoeningspogingen na, zowel, de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Na de Eerste moest Duitsland ook geld betalen, dat pakte slecht uit want hierdoor brak er een crisis uit wat kwaad bloed zette bij de Duitsers wat weer een voedingsbodem werd voor de Tweede Wereldoorlog.

Willy Lages
Een van 'De Vier van Breda'.

Winkelman
Generaal Winkelman (Henri) was de hoogste bevelhebber van de Nederlandse strijdmacht toen de Duitsers op vrijdag 10 mei 1940 Nederland binnenvielen. Tijdens de oorlog zat hij in een Duitse gevangenis.

Winston Churchill
Premier van Engeland tijdens de oorlog. Hij haalde de Amerikanen over in Europa steun te geven aan het terugdringen van Hitler.

Yad Vashem
Na WOII richtte Israël een stichting op die Joden en niet-Joden eert voor hun bijdrage aan het beperken van het leed dat Joden door de nazi's werd aangedaan.
In 1996 kwam er een groot monument met daarin alle namen van de helpers. Jaarlijks rijkt de stichting nog medailles uit aan 'vrienden van de Joden'.

Zionisme
Het streven naar een onafhankelijke vrije staat Israël.

Zwarte markt
Naarmate de oorlog langer duurde waren steeds meer levensbehoeften alleen op de bon verkrijgbaar, samen met je distributiekaart en je persoonsbewijs kon je dan aan eten komen.
In de hongerwinter van 1944 was er nagenoeg niets meer vekrijgbaar zonder bonnen.
Als je door de bonnen heen was kon je nog wel vaak op de 'zwarte markt' terecht. Veel gezinnen ruilden hun trouwringen tegen een zak aardappelen.

Zwitserland
Net als Nederland was Zwitserland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal. Dat deden ze ook tijdens het begin van de Tweede Wereldoorlog maar Nederland werd toch opgerold en bezet. Zwitserland daarentegen niet.
Er waren veel pro-Duitse krachten actief in Zwitserland omdat het land ingeklemd zat tussen de landen van het kwaad (het Italië van Mussolini, bezet Frankrijk, geannexeerd Oostenrijk en natuurlijk Duitsland zelf.)
Zwitserse bedrijven wilden graag handel drijven met de Duitsers om te overleven. Zwitserland stond toe dat de Duitsers hun grondgebied betraden om elders de aanval in te zetten en vluchtelingen werden dikwijls geweigerd en teruggestuurd.
Na de oorlog konden veel nazi's via Zwitserland naar Zuid-Amerika ontkomen. De KLM was een van de vervoerders.
Zyklon-B
Het gifgas dat in de Duitse vernietigingskampen gebruikt werd.


Dit beeld is verre van volledig, maar ik wilde in een redelijk korte opsomming een zo nauwkeurig mogelijke beeld geven van wanneer wat gebeurde en door wie het gebeurde.
Ik merk bij mezelf dat ik maar weinig weet, dat moet voor jongeren nog vele malen minder zijn. Het verzetsmuseum en de ontsluiting van de archieven van Yad Vashem dragen bij tot besef.

Kijk voor een chronologische volgorde op deze pagina TIJDSLIJN TWEEDE WERELDOORLOG