De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

De Nederlandsche Unie

Je hebt wel eens van die momenten dat je niet goed weet wat je moet denken van iets of iemand. Bedoelt hij dit of dat, wat vinden anderen ervan, is het wel zo fantastisch als het lijkt? Nederlandsche Unie

Zonder parallellen te trekken wil ik de rol van een betrekkelijk onbekend gebleven beweging proberen te verduidelijken. Waarom waren ze er? En waarom werd het uiteindelijk geen succes? Wat gebeurde er met de oprichters?

De oorlog is koud uitgebroken of de NSB van Mussert profileert zich als een uiterst rascistische beweging door het vooral te voorzien op Joden. Naar voorbeeld van de NSDAP van Hitler wurmt de NSB zich naar voren maar laat de scherpe kantjes weg, totdat de oorlog uitbreekt.
Op 24 juli 1940 springen drie mannen in het gat dat de NSB laat vallen, namelijk een op het nationalisme gestoelde beweging die het NIET openlijk heeft voorzien op een ras (lees: de Joden.)

Wie zijn de grote mannen van De Unie?

Jan de Quay Jan de Quay
In de oorlog is hij een Brabantse mid-veertiger die zich in de politiek manifesteert en het van 1959 tot 1963 zelfs schopt tot minister-president. Hij werkte na het bombardement van Rotterdam met de Duitsers samen toen die Nederland op 10 mei 1940 bezetten.
Op 24 juli 1940 richt hij de Nederlandsche Unie op met twee anderen, waarover straks meer. In september van dat jaar is hij geen regeringscommissaris meer maar er is nog wel een opmerkelijk feit te vermelden in de tussenliggende periode (juli 1940 - september 1940.) De Quay roept het Nederlandse volk op gehoor te geven aan de wens van de nazi's om te gaan werken in Duitsland.

Willem Drees zou na de oorlog gezegd hebben dat hij De Quay te omstreden vond om hem in zijn kabinet op te nemen. Na het kabinet-Drees (1948 - 1958) volgde in 1959 het kabinet-De Quay.

Louis Einthoven
Deze advocaat uit Lunteren is iets ouder dan Jan de Quay en heeft roots in Indiê. Hij weet in 1933 al van de bedoelingen van Hitler in Duitsland en Mussert in Nederland en wordt commissaris Louis Einthoven van politie te Rotterdam. Einthoven was geen fris mannetje, hij liep er niet mee te koop, maar veel later is wel vast komen te staan dat hij gecharmeerd was van de Gestapo die al ver voor de oorlog hun zwarte schaduw vooruitwierpen.
Zo had Einthoven bijvoorbeeld een anti-Chinezen beleid, daar waren er naar zijn zin veel te veel van in zijn stad. Na de oorlog zou hij vijftien jaar lang hoofd van de BVD (Binnenlandse Veiligheidsdienst) worden.
Tijdens de oorlog vormden Rotterdamse politie-agenten knokploegen.

Hans Linthorst Homan
Deze oosterling was een leeftijdsgenoot van Jan de Quay en kwam uit een diplomatengeslacht. Hij werkte een jaar langer voor de Duitsers dan De Quay maar had dan ook de meeste symphatie van de drie voor de Duitsers.
Zijn idee met de Nederlandsche Unie was om de NSB weg te drukken en samen te werken met de Duitsers. Ver na de orlog kreeg hij, geheel in de traditie van zijn familie, diplomatieke erebaantjes waaronder commissaris bij de Europese Unie, wat toen nog de EEG heette.

Verschillen tussen de drie
Homan ging verder dan Einthoven in de nazi-collaboratie maar werd uiteindelijk door de Duitse bezetter op een zijspoor gezet. Einthoven was openlijk een rascist maar haakte voortijdig af. De Quay kwam Hans Linthorst Homan redelijk snel tot inkeer dat de weg van Hitler een doodlopende was.

Overeenkomst tussen de drie
Ze waren tijdens de bezetting, zeker in de beginjaren, voorstander van werken in Duitsland en werkten ook openlijk mee met de nazi's.
Ze zijn geïnterneerd geweest in een kamp maar na de oorlog kregen zij hoge posities. De oprichting van de Nederlandsche Unie was hun werk.

Doel van de Unie

Misschien dat De Quay nog wel oprechte bedoelingen had met de beweging, hij walgde van de NSB en verzette zich als eerste tegen de praktijken van de Duitsers. Wat hij voor ogen had was een samenwerking tussen de Duitsers en de rest van Europa dat grotendeels bezet was door diezelfde Duitsers.
Wellicht voorzag hij verschrikkingen die hij Nederland dacht te kunnen besparen door een nationale beweging die veel steun zou hebben onder de Nederlandse bevolking.
Linthorst schurkte tegen de NSB aan maar probeerde ze tegelijkertijd opzij te zetten. Dat liep spaak op de 'Jodenregeling' die volgens sommigen noodzakelijk was, maar die anderen te ver ging.

Goed voorbeeld van het anti-semitisme dat in de beweging sloop was dat leden van Joodse afkomst niet langer welkom waren. Nieuwe leden van Joodse afkomst werden toen al geweerd, men moest alleen nog op een chique manier van de reeds aanwezige Joodse leden zien af te komen, dat lukte niet. De drie oprichters werden het er ook niet over eens.

Ware intenties
Goed voorbeeld van de bedoelingen van het driemanschap was een verklaring die in december 1940 werd onderschreven door hen waarin onder andere te lezen viel:

...loyale houding tegenover de bezettende overheid voorop...

...nimmer gedoogen...dat leden...met zogenaamde geheime organisaties inlaten (doelend op het verzet.)


Na deze verklaring en een herhaling ervan in januari 1941 richtten de pijlen van de illegale krant Het Parool zich op de Unie.

Grootte van de beweging
Doordat de NSB groeide vaarde de NU mee op dezelfde sentimenten en groeide zo uit tot net zo'n grote beweging als de NSB, er waren meer dan een miljoen sympathisanten waarvan meer dan de helft lid Nederlandsche Unie was van de partij, de grootste politieke beweging die Nederland tot op de dag van vandaag gehad heeft.
(Bron foto manifest: Gemeentearchief Amstelveen-2002)

Het weekblad, De Unie (onder eindredactie van G.J.H.M. Ruyghers), vond gretig aftrek bij meer dan 300.000 abonnees. Verreweg de meeste leden zullen uit afkeer van de NSB lid zijn geworden. Je moest toch wat, zo dachten velen.

Op straat werden er pamfletten en bladen uitgedeeld, dat leidde vaak tot confrontaties met NSB-sympathisanten.

Weetje
Positivos over de Unie nuanceerden na de oorlog de importantie van de beweging. Zou het volgens de een een variant van de NSB zijn, volgens velen nam de NU juist de NSB de wind uit de zeilen omdat de NU niet zo ver wilde gaan in het standpunt ten aanzien van de Joden als de NSB.
Daarmee zou de groei van de NSB tot staan zijn gebracht. Persoonlijk denk ik dat dat wel meevalt want ook de NSB werd niet vertrouwt door de Duitsers. Zo hadden ze geen wapens en zwaaide een door de Duitsers aangestelde regeringsleider de scepter in plaats van Mussert, die zich altijd een Nederlandse Adolf Hitler had gewaand.

Feit is wel dat de Unie verboden werd door de Duitsers, de NSB bleef de rechterhand van de nazi's.

Verbod van de Nederlandsche Unie
De Duitsers verlangden meer steun van de NU toen de oorlog aan Rusland werd verklaard. Dat ging de heren te ver waarna de Duitsers de NU op 31 december 1941 verboden en de heren werden opgepakt.
Tussen 1979 en 1986 overleden zij.
Het verbod van de Unie viel samen met het verbod van het Nationaal Front (link), een fascistische beweging waarmee de Unie wilde fuseren. Door onderlinge machtstrijd kwam het niet tot een samensmelting.

Mede door Huib en Jan Drion en hun blad De Geus werd de NU in het juiste perspectief geplaatst en konden veel mensen niet meer kiezen. Later, ver na de oorlog, werden er pas nuances gelegd rondom de Unie maar uit de benoemingen van de heren op hoge posten kun je eigenlijk al afleiden dat zij snel gerehabiliteerd waren.
In het verlengde van de 'geest' romdom Prins Bernhard plaats ik ook deze drie heren. Ze zijn net niet omstreden genoeg om nu te proberen, na al die jaren, nog een vernietigend oordeel te vellen temeer ze alle vier ook al zijn overleden.


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem