De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Elfstedentocht 1941 en 1942

Ergens in deze site spreek ik mijn verontwaardiging uit over Wim Sonneveld die tijdens de oorlog bleef optreden, lid werd van de Kultuurkamer, maar daar na de oorlog nooit iets over gezegd heeft en er ook nimmer op is aangesproken. Voor minder zijn anderen verguisd. Elfstedentocht

Donderdag 6 februari 1941. Deelnemers aan de Elfstedentocht passeren
op de Ried het Duitse barakkenkamp op het terrein van
kaatsvereniging 'Eendracht'
Foto: Mevrouw G. de Jong collectie


Als het richting het vriespunt gaat begint het bloed van schaatsminnend Nederland te koken want wordt hij wel of niet gereden: de Elfstedentocht. Op 30 januari 1940 werd de laatste Elfstedentocht voor de Duitse inval gereden.
Maar tijdens de oorlog werd de 'tocht der tochten' ook tweemaal verreden, namelijk in 1941 en 1942. In de ijskoude winter van 1944 waren er geen plannen om een elfstedentocht te rijden omdat toen het zuiden al bevrijd was en men meer bezig was met de totale verdrijving van de Duitse bezetter uit Nederland dan met een tochtje op het ijs.

Europa had het zwaar, maar Nederland met name omdat een deel reeds bevrijd was maar bijvoorbeeld Amsterdam nog maanden zwaar leed onder de hongerwinter van '44 toen de Duitsers brandstof en voedsel tegenhielden.

Zevende Elfstedentocht

Het is 6 februari 1941 en behoorlijk koud. Je moet je voorstellen dat er in de Amsterdamse krakkemikkige huisjes nauwelijks issolatie is. De wind blaast dwars door de huizen heen, buiten vriest het dag en ancht en de gehele familie zit rond de kleine kachel die alleen de huiskamer verwarmt. In de slaapkamers staan de bloemen op de ramen.
Nederland is bezet door de Duitsers en anti-Joodse maatregelen zijn van kracht, de aanloop naar de Februaristaking van 1941 is ingezet. Toch lijkt er dan in Friesland maar weinig besef van wat er in de randstad gebeurt. De Duitsers verbieden activiteiten die voor zonsopgang plaatsvinden en dat is lastig want de Elfstedentocht start in alle vroegte.

De drang naar het ijs en de ijzers is groot en zo wordt toch het besluit genomen om de tocht doorgang te laten vinden. Opmerkelijk is de oproep die de Vereniging De Friesche Elf Steden doet om vooral geen anti-Duitse sentimenten te laten horen of zien. Er zullen namelijk Duitse officieren en militairen aanwezig zijn, de organisatie wil een goede indruk achterlaten.
Hieronder zie je een uniek filmpje met beelden van die zevende Elfstedentocht in 1941.


Veel belangstelling
Toen de inschrijving werd geopend regende het belangstellenden die mee wilden rijden. Daar was de organisatie niet op ingesteld, uiteindelijk mochten er meer mensen starten dan aanvankelijk de bedoeling was. Dit jaar was voor de organisatie wel aanleiding om een goed draaiboek op te stellen voor toekomstige edities van de tocht.
Auke Adema won de Elfstedentocht van 1941 in ruim negen uur.

Ome Willem van de Jaap Edenbaan

Amsterdamse schaatsgek Willem Augustin is schaatsleraar geweest en was jarenlang verbonden aan de Jaap Edenbaan. Als de Elfstedentocht van 1941 zich aandient zegt iedereen tegen de tiener Wim dat hij zich moet inschrijven. Jan heeft geen geld maar wel een fiets. Hij springt de avond voordat de Elfstedentocht gereden gaat worden op zijn stalen ros en gaat richting de afsluitdijk. Het vriest dan tien graden!

Wim gaat stug door, ook al is het spertijd, als de Duitsers hem snappen is het verhaal afgelopen maar Wim heeft geluk. Hij komt tweemaal Duitsers tegen. De eerste keer vinden ze zijn verhaal zo ongelofelijk dat ze hem doorlaten. De tweede keer heeft hij minder mazzel en wordt meegenomen, zijn voeten waren bevroren dus zetten ze Wim voor de kachel, geven hem een boete en sturen hem na twee uur weer weg.

Het zal toen zo'n vier uur zijn geweest, Wim fietst gestaag door richting Leeuwarden maar helaas, de wedstrijd is al aan de gang. Toch mag hij nog starten en onderweg verbazen de Friezen zich over dit kereltje. Hij krijgt hier en daar wat te eten en drinken om telkens zijn tocht weer voort te zetten, 's avonds om negen uur komt hij in Leeuwarden aan.
De volgende dag werd Willem 18 jaar en ging hij weer terug naar Amsterdam, met een kruisje op zak. Ome Willem overleed in 2004.

22 januari 1942: de Achtste Elfstedentocht

De geschiedenis herhaalt zich, er is echter wel wat veranderd. De Duitsers hebben zich van hun slechtste kant laten zien en de talloze razzia's in, met name, Amsterdam hebben hun tol geëist. Duizenden Joden zijn met geweld uit hun huizen gehaald en op transport gezet. Het weerhoudt de organisatie er niet van opnieuw een Elfstedentocht te organiseren.
De schaarste aan van alles door de oorlog is enorm, deelnemers aan de Elfstedentocht van 1941 hoefden geen geld mee te nemen voor eten en onderdak, ze konden met voedselbonnen betalen.

Sietze de Groot wint deze editie in bijna twintig minuten minder dan Auke een jaar eerder. Hoewel er ook in 1944 een Elfstedentocht gereden had kunnen worden waren de omstandigheden onder het Nederlandse volk te erbarmerlijk om een pleziertochtje uit te schrijven. De eerstvolgende werd in 1947 georganiseerd.

Ben Verzet

Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Email De Dokwerker (Ben Verzet)

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Saving private ryan Dirty dozen Ingezonden In oorlog Februaristaking Wiedergutmachung Auschwitz charlatan Foute bedrijven Jaap van velzen Oorlogsdoden Nazis zuid-amerika Zwartboek Kipp Japanse schindler Katyn Interneringskampen amsterdam Jodenmanussie Berchtesgaden Joodse invalide Ns Gaarkeukens Amsterdammers Reguliersgracht Hendrik zeeman Ovenbouwers Linie crossers Nvm Fotos Schwabmunchen Patton Ben strik Rudolf hess Dodenherdenking Speech koning dodenherdenking 2020 Bart de kok Denemarken Cs-6 Lindemans kingkong Oorlogsverhaal leo Verkrachting Nieuws archief 08 Schindlers list Casa inalco Belastingen Het parool Bridge kwai Nieuws archief 06 Der untergang Conspiracy Overlevende auschwitz Bevrijdingsdag Burgemeester amsterdam wo2 Adressen Ggz Kamp amersfoort Russenoorlog George patton Great escape Jordaan oproer Raffle Diaspora Laatste woorden mussert Titus brandsma Meer kampen wo2 Westerbork Johan heesters Noorder begraafplaats Efraim zuroff Nieuws archief 01 Termen tweede wereldoorlog Francisco boix Kadaster Contact Velser affaire De bezem Waalsdorpervlakte Nederlandsindie C en a Columns tweede wereldoorlog Oproep Oorlogsverhalen Hortusplantsoen Lippmann rosenthal Yad vashem Odessa Jeane zwinkels Radio oranje Prins bernhard Nieuws archief 03 Schietpartij marnixstraat Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Pontonbrug Frieda menco Klaas faber Oorlogsfilms Duits verzet Fusilladeplaats weteringcircuit Schietpartij 7mei amstelveenseweg Wally van hall Fritz bauer Boeren Bloeme evers-emden Darkest hour Putdeksels wandeling noord Oproep04 Project siege Inglourious basterds Goudroof Roma sinti Schaduwkade Niod Lodewijk ernst visser Tatra t87 Bontroof Base Harry verheij De aanslag harry mulisch Werkstuk Oorlogshelden Zalman gradowski Bevrijdingslinde Als twee druppels water Joden in de wereld Anton de kom Gustav weler Miep oranje Nsb Alwyn collinson Film bankier Imhoff Disclaimer Siert bruins Asterdorp Moos cohen Joodse spelling Videos Toneelstuk anne Kampen wo2 Hitlers laatste dag Paul de groot Kurt becher Pater bleijs Herman elteschool Rob cohen Portugese synagoge Documentaire dedokwerker Al hoesseini Hitler leeft Sonny boy Les heritiers Gemmeker Grebbeberg Gerrit van der veen Johan van hulst Walter suskind Jakiw palij Jodenhoek wandeling01 Unter bauern Aanleiding tweede wereldoorlog Bariloche Saint soldiers Erelijst gevallenen Kerkstraat Jo spier Hollandsche schouwburg Wo2 stakingen Oorlogsschade Kopgeld Staatsgreep De overval Kamp prins bernhard Verzetskruis Kunstroof Wilhelmus Rapenburgerstraat Februaristaking herdenking 2016 Getto Stalag17 Aanslagen op hitler Hitlerpensioen Artis Hans teengs gerritsen D-day 1945-1948 Onbekendegracht Hendrik koot Bom kinkerbuurt Vaticaan Bert vromen Rode kruis Demjanjuk Jan koopmans Rolls royce De dokwerker Joodse huizen Joop wolff Hollandia kattenburg Tonny van renterghem De dam Heinrich boere Rede wilhelmina 291943 Pieter gerbrandy Aanklacht wo2 Dries riphagen Stadsschouwburg Fusillaties rozenoord Erebegraafplaats Zwarte front Tijdlijn adolf hitler Bombardementen amsterdam Hans calmeyer Generaal winkelman Drie van breda Hell and back Longest day Klokkenroof Staalstraat Joodse raad Treblinka Sobibor film Bombardement rotterdam Max leons Karl donitz Verzetsmuseum amsterdam Medisch contact Raoul wallenberg Jodenhoek wandeling04 Elfstedentocht Boy striped Hitlers eigenaardigheden Zwaar water Mauthausen Wo2 schande Guns navarone Polen Jan zwartendijk Nieuws archief 05 Mokums Gebouw de bazel Jodenhoek wandeling03 Red house report Homos en nazis Aha Ravensbruck Nieuws archief 09 Buchenwald hek zandvoort Oorlogsmuseum The pianist Heydrich Jacques van tol Sink the bismarck Anne frank verraden Miep gies Vliegtuigcrash amsterdam noord Bureau opk Concentratiekampen Piet meerburg Vernietigingskamp Eva tas Adolf van nol Soldaat van oranje Beethovenstraat Duits bestuur Maria altmann Der hauptman Onderduikers Kolven Gedenkplaat bloemgracht82 De ijssalon Boys from brazil Bom vanderpek Huis annefrank merwedeplein Auschwitz herdenking Wo2 pamfletten Fout omstreden 1948 later Philip mechanicus Enigma Politie amsterdam Bet van beeren Eerste film tweede wereldoorlog Fotos kamp westerbork Canada vrijstaat voor nazis Tijdlijn tweede wereldoorlog Jonkheer roel Mussert Straatnamen tijdens wo2 Nieuwezijds voorburgwal Hongerwinter Oproep06 Eagle landed Albert speer Het grote gebod Nederlandsche unie Aktion reinhard Zweden Pastorale Neurenberg Hoffmann Schietpartij cs amsterdam Nazi-artsen Rosenstrasse Joseph kolkman Anne frank boom Nederlands indie Hans hirschfeld Kellys heroes Oorlogswinter Arbeitseinsatz Joep henneboel Martin bormann Ontjoden Kinderen wo2 Schaduw overwinning Bommen wo2 Marinus jansen Reglement vva Das boot Bommenkaart amsterdam Jodenkwartier U-boot Unbroken Verzetsmonument Fokker bombardementen Bloemgracht82 Matzes Ss vrouwen Joodse synagoge Wannsee Dagboek vervolg Goelag Nu of nooit Jom hashoa Piet nak Aanslag bevolkingsregister Ben verzet Jodentram Jacob luitjens Opsporing nazis Index Terdoodveroordeeld Klokkenluider Subkampen Wo2 overpijnzing Oorlogsverhaal frans Dossiers openbaar 2021 Dagboek anne frank Wo2 onderscheiding aanvragen Moffen Po box 1142 Barneveld groep Jazzverbod Ans van dijk Oproep03 Hannie schaft Auschwitz Theresienstadt Hermans hetbehoudenhuis Kamptaal Namen monument Tora Son of saul Geroofde meubels Tante truus Reve de avonden Kristallnacht Plaquette hb Frieda belinfante Cabr Westerweelgroep Nazis Tatoeage auschwitz Oproep07 Anne frank Plaats een steen Kamp vught Amsterdamse bos Hoofdrolspelers wo2 Amsterdam wo2 Marnixstraat Mengele Jaap kaas Jodenjacht Oranjevrijbuiters Pers tweede wereldoorlog Operation amsterdam Ajax Het verzet Wilhelmina Groep 2000 Negationisme Pieter menten Indische kwestie Lou jansen Ko stevense Jose bosma Davidster Fiets inleveren wo2 Cross of iron Oskar schindler Bob scholte Slobodan mitric Karl lueger Fosforbommen Hitler Marokkaanse joden Schietpartij dedam Riphagen Wahler gosdek Moffenmeiden Meisje met rode haar Oorlogsverhaal johan2 Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Atoombommen japan Verzetsherdenkingskruis Annefrankstraat Noodgeld Bergen-belsen Vichy Casablanca Nieuws Walt disney Walter rauff Muziekroof Horst schumann Walter suskind film Loe de jong Oproep05 Jerrycan Mirjam ohringer Theo dobbe Zwitserland Karel bonnekamp Holocaust museum Nieuws archief 04 Aow oud gedienden Inval familie frank Nieuws archief 07 Sobibor Shalom Herdenkingen Adolf hitler Eduard veterman Valkyrie Oproep01 Hanns rauter Stadhoudersbrief Muhlberg Deutsche reichsbahn Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Plein 40-45 As onderwijzerhof Scarlet black Illegale parool Majoor bosshardt Come and see Journalist venema Pp groep Tina strobos Mein kampf Zwarte soldaten Verlies nederlanderschap Oorlogsverhaal johan Nieuwe kerkstraat Defiance Josef thorak Duitse grond werd nederlands Willem sassen Duivenbrigade Abraham puls SHOAH documentaire Carlton hotel Boksschool olympia Brug te ver Huizenroof Karel walet Amsterdamse verzetshelden Oproep02 Oskar groning Silbertanne Ss nebenstelle Jojo rabbit Dachau Hermans damokles Atlas Jodenhoek wandeling02 Sociaal Realisme