De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Elfstedentocht 1941 en 1942

Ergens in deze site spreek ik mijn verontwaardiging uit over Wim Sonneveld die tijdens de oorlog bleef optreden, lid werd van de Kultuurkamer, maar daar na de oorlog nooit iets over gezegd heeft en er ook nimmer op is aangesproken. Voor minder zijn anderen verguisd. Elfstedentocht

Donderdag 6 februari 1941. Deelnemers aan de Elfstedentocht passeren
op de Ried het Duitse barakkenkamp op het terrein van
kaatsvereniging 'Eendracht'
Foto: Mevrouw G. de Jong collectie


Als het richting het vriespunt gaat begint het bloed van schaatsminnend Nederland te koken want wordt hij wel of niet gereden: de Elfstedentocht. Op 30 januari 1940 werd de laatste Elfstedentocht voor de Duitse inval gereden.
Maar tijdens de oorlog werd de 'tocht der tochten' ook tweemaal verreden, namelijk in 1941 en 1942. In de ijskoude winter van 1944 waren er geen plannen om een elfstedentocht te rijden omdat toen het zuiden al bevrijd was en men meer bezig was met de totale verdrijving van de Duitse bezetter uit Nederland dan met een tochtje op het ijs.

Europa had het zwaar, maar Nederland met name omdat een deel reeds bevrijd was maar bijvoorbeeld Amsterdam nog maanden zwaar leed onder de hongerwinter van '44 toen de Duitsers brandstof en voedsel tegenhielden.

Zevende Elfstedentocht

Het is 6 februari 1941 en behoorlijk koud. Je moet je voorstellen dat er in de Amsterdamse krakkemikkige huisjes nauwelijks issolatie is. De wind blaast dwars door de huizen heen, buiten vriest het dag en ancht en de gehele familie zit rond de kleine kachel die alleen de huiskamer verwarmt. In de slaapkamers staan de bloemen op de ramen.
Nederland is bezet door de Duitsers en anti-Joodse maatregelen zijn van kracht, de aanloop naar de Februaristaking van 1941 is ingezet. Toch lijkt er dan in Friesland maar weinig besef van wat er in de randstad gebeurt. De Duitsers verbieden activiteiten die voor zonsopgang plaatsvinden en dat is lastig want de Elfstedentocht start in alle vroegte.

De drang naar het ijs en de ijzers is groot en zo wordt toch het besluit genomen om de tocht doorgang te laten vinden. Opmerkelijk is de oproep die de Vereniging De Friesche Elf Steden doet om vooral geen anti-Duitse sentimenten te laten horen of zien. Er zullen namelijk Duitse officieren en militairen aanwezig zijn, de organisatie wil een goede indruk achterlaten.
Hieronder zie je een uniek filmpje met beelden van die zevende Elfstedentocht in 1941.


Veel belangstelling
Toen de inschrijving werd geopend regende het belangstellenden die mee wilden rijden. Daar was de organisatie niet op ingesteld, uiteindelijk mochten er meer mensen starten dan aanvankelijk de bedoeling was. Dit jaar was voor de organisatie wel aanleiding om een goed draaiboek op te stellen voor toekomstige edities van de tocht.
Auke Adema won de Elfstedentocht van 1941 in ruim negen uur.

Ome Willem van de Jaap Edenbaan

Amsterdamse schaatsgek Willem Augustin is schaatsleraar geweest en was jarenlang verbonden aan de Jaap Edenbaan. Als de Elfstedentocht van 1941 zich aandient zegt iedereen tegen de tiener Wim dat hij zich moet inschrijven. Jan heeft geen geld maar wel een fiets. Hij springt de avond voordat de Elfstedentocht gereden gaat worden op zijn stalen ros en gaat richting de afsluitdijk. Het vriest dan tien graden!

Wim gaat stug door, ook al is het spertijd, als de Duitsers hem snappen is het verhaal afgelopen maar Wim heeft geluk. Hij komt tweemaal Duitsers tegen. De eerste keer vinden ze zijn verhaal zo ongelofelijk dat ze hem doorlaten. De tweede keer heeft hij minder mazzel en wordt meegenomen, zijn voeten waren bevroren dus zetten ze Wim voor de kachel, geven hem een boete en sturen hem na twee uur weer weg.

Het zal toen zo'n vier uur zijn geweest, Wim fietst gestaag door richting Leeuwarden maar helaas, de wedstrijd is al aan de gang. Toch mag hij nog starten en onderweg verbazen de Friezen zich over dit kereltje. Hij krijgt hier en daar wat te eten en drinken om telkens zijn tocht weer voort te zetten, 's avonds om negen uur komt hij in Leeuwarden aan.
De volgende dag werd Willem 18 jaar en ging hij weer terug naar Amsterdam, met een kruisje op zak. Ome Willem overleed in 2004.

22 januari 1942: de Achtste Elfstedentocht

De geschiedenis herhaalt zich, er is echter wel wat veranderd. De Duitsers hebben zich van hun slechtste kant laten zien en de talloze razzia's in, met name, Amsterdam hebben hun tol geëist. Duizenden Joden zijn met geweld uit hun huizen gehaald en op transport gezet. Het weerhoudt de organisatie er niet van opnieuw een Elfstedentocht te organiseren.
De schaarste aan van alles door de oorlog is enorm, deelnemers aan de Elfstedentocht van 1941 hoefden geen geld mee te nemen voor eten en onderdak, ze konden met voedselbonnen betalen.

Sietze de Groot wint deze editie in bijna twintig minuten minder dan Auke een jaar eerder. Hoewel er ook in 1944 een Elfstedentocht gereden had kunnen worden waren de omstandigheden onder het Nederlandse volk te erbarmerlijk om een pleziertochtje uit te schrijven. De eerstvolgende werd in 1947 georganiseerd.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem