De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Hans Hirschfeld was hij nu wel of niet een collaborateur?

Hans Max Hirschfeld is in 1961 overleden maar zijn naam valt nog regelmatig omdat hij niet onomstreden is. De een vindt hem een collaborateur en de ander een held. Of de waarheid in het midden kan liggen is net zo iets als 'tussen twee banen' in zitten, je bent dan gewoon werkloos, maar zegt het wat fraaier.

De Eerste Wereldoorlog heeft zijn tol geëist, er is hoge werkloosheid, de mensen hebben nauwelijks iets te eten en net als in Duitsland, waar Hitler sinds 1933 aan de macht is, steken anti-Joodse sentimenten in Nederland de kop op. De NSB is gevormd naar voorbeeld van Hitlers' NSDAP en wint aan ledental.
Duitsland was ook destijds de belangrijkste handelspartner van Nederland, maar de Duitsers leden zwaar onder het juk van de door de geallieerden opgelegde herstelbetalingen. Duitse bedrijven gingen een felle strijd aan met hun buurlanden en probeerden marktaandelen in te pikken.

1933 - 1940
Hirschfeld is econoom en werkzaam op het Ministerie van Arbeid, Handel en Nijverheid. Hij pleit voor het beschermen van de binnenlandse handel door importbeperkingen en -heffingen op te leggen aan bedrijven die onder de prijs duiken van Nederlandse producenten.
Maar Nederland kon ook niet zonder Duitsland dat voor veel Nederlandse ondernemingen afzetgebied nummer één was. Hirschfeld wordt aangesteld om de handelsbetrekkingen met de grote buurman te kanaliseren. Op hoog ambtelijk niveau kreeg Hirschfeld veel voor elkaar. Je kunt stellen dat hij in de periode 1933 - 1940 van onschatbare waarde was voor de Nederlandse handel en dus economie.

1940 - 1945
De regering en het Koningshuis wijken uit naar Engeland, daarmee het land in feite overlatend aan de militairen, want van enig gezag was geen sprake meer. Henri Winkelman was generaal en had de sleutel gekregen om op de winkel te passen. Dat hield hij vijf dagen vol. Toen Rotterdam eenmaal gebombardeerd was door de Duitsers weigerde hij ook Utrecht en Den Haag plat te laten gooien, hij wierp de handoek in de ring.

Elders op deze site kun je meer lezen over HENRI WINKELMAN.

Van Hirschfeld en zijn collega's op hetzelfde ambtelijke niveau werd verlangd dat zij met de Duitsers meewerkten, mits dat in het belang van het Nederlandse volk was. Er ging nauwelijks nog iets over de landsgrenzen want de nazi's beheersten alles.
Duitsland had een terkot aan arbeiders, dat kwam hoofdzakelijk doordat Duitsland zoveel mogelijk wilde exporteren, de gebieden die zij bezet hadden werden bevoorraad vanuit Duitsland, uiteraard moest daar flink voor worden betaald. De producten werden gemaakt door gevangenen en later door gedeporteerden uit bezette gebieden.

Hirschfeld wilde aanvankelijk voorkomen dat Nederlanders naar Duitsland gebracht werden om dwangarbeid te verrichten. Hoewel hij deels Joods was (vaderjood) maakten de Duitsers liever gebruik van zijn kennis en kunde dan hem te vermoorden.
Pas toen er een spoorwegstaking uitbrak tijdens de hongerwinter van 1944 verloor Hirschfeld de grip op de distributie om de simpele reden dat er niets meer te verdelen viel.
Hirschfeld was fel gekant tegen de vanuit Londen gedicteerde stakingen. De repressailles van de Duitsers waren enorm en veel effect hadden de stakingen ook niet. Meerdere malen verzette Hirschfeld zich tegen stakingen. De regering in ballingschap hekelde zijn houding.

1945 - de bevrijding
Na de oorlog is er onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de manier van werken van Hirschfeld, de commissie die dit moest doen kon niet anders concluderen dan dat Hirschfeld telkens de juiste beslissingen had genomen. De eerste na-oorlogse regering liet zijn oor hangen naar de kritiek in de pers dat Hirschfeld nooit oog zou hebben gehad voor de verschrikkingen die de Duitsers de Nederlanders aandeden waarop hij alsnog, zij het eervol, werd ontslagen.
Hij was razend en tekende met succes beroep aan tegen dit besluit. Een inmiddels nieuw aangetreden regering rehabiliteerde hem.

Vervolgens nam Hirschfeld zelf ontslag. Dit 'een-tweeje' tussen hem en de regering pastte goed bij Hirschfeld, hij manouvreerde voor en tijdens de oorlog immers ook al tussen de mijnen door. Hij werd benoemd tot adviseur van de Minister van Buitenlandse Zaken met betrekking tot het na de oorlog door de geallieerden opgedeelde Duitsland.
In 1951 werd hij ook lid van een commissie die ging over de afdracht van contributie aan de NAVO. Ook bekleedde hij tal van commissariaten in het Nederlandse bedrijfsleven.

Loe de Jong van het NIOD had geen goed woord over voor Hirschfeld die veel te afzijdig zou zijn geweest en geen enkel oog zou hebben gehad voor het verzet. Hoewel De Jong vaak benadrukte dat verreweg de meeste Nederlanders te passief zijn gebleven tijdens de oorlogsjaren vond hij dat Hirschfeld in zijn positie het goede voorbeeld had moeten geven.
Er zijn ook mensen die Hirschfeld een verrader hebben genoemd omdat hij meewerkte aan het lamleggen van de Nederlandse economie. Ook zijn er mensen die in hem een held zien die niet van zijn post week en veel heeft gedaan om de economie op gang te houden. Dat hij veel met de Duitsers onderhandelde was in feite zelfs zijn opdracht: doe wat in het belang is van het Nederlandse volk.

Hans Max Hirschfeld overleed in 1961 op de leeftijd van 63 jaar.

In het algemeen

Toen de oorlog uitbrak werden er door Joodse instanties oproepen gedaan de Duitsers te boycotten, maar ook Joden bleven in het algemeen zaken doen met Duitsland. Zelfs Otto Frank, de vader van Anne, leverde aan de Duitse Wehrmacht. Nu was Frank een relatief kleine ondernemer die misschien niet veel keus had als uit Duitsland naar Amsterdam gevluchtte Jood.
Veel overheden dreven handel met de Duitse bezetter, onder andere Hans Hirschfeld wordt daarbij genoemd als het over Nederland gaat.

Elders op dese site ga ik nog uitvoeriger in op de Joodse Raad (link) maar de Raad werd op aandringen van de Duitsers ingesteld na de Februaristaking van 1941. De Duitsers wilden in kaart hebben wie wat was en waar woonde. De Raad bestond uit de Joodse elite die meenden geen keus te hebben, maar is dit niet precies wat Hirschfeld werd verweten? Vast staat dat leden van de Raad privileges hadden.
Zijn konden namelijk niet worden gedeporteerd maar werkten wel mee aan het opstellen van lijsten aan de hand waarvan andere Joden naar vernietigingskampen werden afgevoerd. De Raad liet ook aan de Joden weten dat ze een Jodenster moesten dragen, dat was hen weliswaar opgedragen door de Duitsers, maar toch.

Er wordt door sommigen beweerd dat nergens anders in Europa dan in Nederland de zuivering zo soepel verliep. Eerlijkheidshalve moet wel worden opgemerkt dat het bevolkinsgregister van Nederland ongekend gedetailleerd was.

Yad Vashem (link) portretteerde na de oorlog haar Joodse leiders in nazi-Europa tussen 1933-1945. Tot een aanklacht in Nederland kwam het nimmer omdat de leiders van de Joodse raad verklaarden dat ze verwachtten dat er een meer humaan regime zou gelden als zij meewerkten.
Joden waren bang voor het Nationaal-Socialisme, wie niet, maar zeker, Joden hadden het meeste te vrezen van de nazi's. Ze waren in het verleden ook niet vooor niets op de vlucht geslagen uit het Duitsland van Hitler dat al vanaf 1933 zeer onaangenaam was voor Joodse families.

Download

DISCUSSIEDOSSIER OVER DR. HANS MAX HIRSCHFELD
Dr. Hans Max Hirschfeld, man zonder moreel kompas?
Over de ontsporing van beeldvorming door ROBIN DE BRUIN
PDF

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem