De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Beladen is nog te klein voor wat hier gebeurd is

De Nieuwe Kerkstraat is het verlengde van de Kerkstraat, die eindigt bij de Magere Brug, daar eenmaal overheen gelopen of gefietst (met de auto mag al jaren niet meer) ga je de Nieuwe Kerkstraat in die al voor de oorlog de Jodenkerkstraat werd genoemd vanwege de vele Amsterdammers met een Joodse achtergrond.
De Nieuwe Kerkstraat stamt uit het midden van de zeventiende eeuw en loopt evenwijdig aan de Nieuwe Prinsen- en de Nieuwe Keizersgracht en wordt halverwege onderbroken door de Weesperstraat.
De Nieuwe Kerkstraat eindigt bij de Lau Mazirelbrug over de Plantage Muidergracht, waar de Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht elkaar ontmoeten en de straat na de brug verder gaat als de Plantage Kerklaan.

In de Nieuwe Kerkstraat herinnert veel ons aan de oude Jodenbuurt, maar de verhalen achter de voordeuren zijn niet vrolijk. Ik nam er een kijkje en fotografeerde plekken die een geschiedenis hebben met de oorlog.

Nieuwe Kerkstraat 4
E. Cohen had op dit adres in het begin van de vorige eeuw zijn vleeschhouwerij.



Nieuwe Kerkstraat 10-14
In 1913 betrok de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our op dit adres een nieuwe sjoel.



Nieuwe Kerkstraat 16
Hier stond was het Fernandes Nuneshuis, een hofje voor Portugees-Joodse vrouwen. De tekst in de gevelsteen betekent dat het belangrijk is om aan liefdadigheid te doen.
Fernandes Nunes bepaalde in zijn testament dat zijn geld naar een stichting ging om arme vrouwen op te vangen. De Duitsers haalden in 1943 alle toenmalige bewoners eruit en stelde ze op transport, het huis werd volledig geplunderd. Geen van de vrouwen keerde terug.







Nieuwe Kerkstraat 23
Stolpersteine voor Zacharias Brandeis en Saartje Brandeis-Tierlier.



Nieuwe Kerkstraat 26 Voorheen zat hier de synagoge van de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our. In 1913 verhuisde de sjoel naar nummer 10-14.



Nieuwe Kerkstraat 126 Vanaf december 1941 zat hier de afdeling 'Sociale Zaken' van de gemeente Amsterdam. Doel was om vooral de hier in de buurt veelal zeer arme Joodse bewoners te ondersteunen. De leiding was echter anti-Joods, het feitelijke doel was om rijkere Amsterdamse Joden op te laten draaien voor 'hun' armere soortgenoten, zoals Burgemeester Edward Voûte het voor ogen had.



Nieuwe Kerkstraat 141
Hier was tot 1920 de Portugees Israëlitische Godsdienstschool gevestigd. De Duitsers bepaalden in oktober 1941 dat er les gegeven moest worden aan alleen Joodse kinderen. In de zomer van 1943 werd de school weer gesloten, veel kinderen waren weggevoerd naar de kampen of zaten ondergedoken.
Loodgietersbedrijf C. J. Ockeloen is er thans in gevestigd, de schilderingen van kinderen op de muren zijn grotendeels nog te zien.













Nieuwe Kerkstraat 147
Tot 1943 zat hier de zogenoemde Matrozensjoel.



Nieuwe Kerkstraat 149
Rond 1880 kwam er een grote trek van veel Oost-Europese Joden op gang naar Amsterdam. De sjoel uit 1889 wordt vanwege zijn bezoekers de Russische Sjoel genoemd.





Nieuwe Kerkstraat 159
Schrijver Jan de Hartog zat in Evangelisch-Luthers verpleeghuis 'Huize Wittenberg' totdat hij in 1943 naar Engeland vluchtte. Zijn roman 'Hollands Glorie' over de scheepvaart verscheen in 1940, het ging over de misstanden binnen de beroepsvaart.
Hoewel het boek niet over de Duitsers ging werd het veel gekocht en plaatsten winkels het in de etalages om de Duitsers te sarren die daarop het boek in 1942 verboden.
Jan de Hartog weigerde lid te worden van de Kultuurkammer. In 1977 werd het boek verfilmd. Jan had gewerkt bij Wijsmuller in IJmuiden en verloor zijn baan toen het schip waarop hij werkte door de Duitsers in beslag werd genomen. In 2002 overleed Jan.







De Nieuwe Kerkstraat, de oorlog maakte een einde aan haar eeuwenoude joodse identiteit: de Jodenkerkstraat, Portugese Kerkstraat en de Sjoelstraat zijn voorgoed verdwenen.

Franz Anton Stapf

Tot twee jaar geleden was Stapf min of meer een held, hij was fotograaf tijdens de oorlog, Duitser van origine, maar Joods en werd daarom alom vertrouwd.
Op het memorial in de Hollandschse Schouwburg in Amsterdam staan familienamen van Joodse families die slachtoffers te betreuren hadden aan de holocaust, de naam 'Stapf' komt er ook op voor.

Franz werd in 1911 geboren en werkte sinds 1935 als fotograaf in Amsterdam, iedereen wist niet beter dan dat hij Joods was en Duitsland had ontvlucht. Franz was echter niet Joods, hij ging eind 1941 vrijwillig vechten aan het Oostfront en was een regelrechte nazi. Veel anti-semitische pamfletten uit het begin van de oorlog waren van zijn hand.
Na de rellen rond de Feburaristaking waren er ook regelmatig opstandjes in de overwegend Joodse Nieuwe Kerkstraat, als de WA zich er deed gelden verscheen ook Franz Stapf, in uniform én met camera.

De historici René Kok en Erik Somers deden onderzoek naar, onder andere, Franz Stapf, en ontdekten dat noch hij, noch zijn vrouw, twee kinderen en een van zijn zustersJoodse oorlogsslachtoffers waren, terwijl dat wel altijd is aangenomen.
De familienaam Zapf is door de Hollandsche Schouwburg van het namenmonument verwijderd.

Franz Zapf is in 1977 in zijn woonplaats (tevens zijn geboorteplaats) Frankfurt am Main overleden. De duizenden foto's die hij maakte zijn door een Canadees meegenomen, maar in de jaren tachtig aan het NIOD gegeven.


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Saving private ryan Dirty dozen Ingezonden In oorlog Februaristaking Wiedergutmachung Auschwitz charlatan Foute bedrijven Jaap van velzen Oorlogsdoden Nazis zuid-amerika Zwartboek Kipp Japanse schindler Katyn Interneringskampen amsterdam Jodenmanussie Berchtesgaden Joodse invalide Ns Gaarkeukens Amsterdammers Reguliersgracht Hendrik zeeman Ovenbouwers Linie crossers Fotos Schwabmunchen Patton Ben strik Rudolf hess Dodenherdenking Speech koning dodenherdenking 2020 Bart de kok Denemarken Cs-6 Lindemans kingkong Oorlogsverhaal leo Verkrachting Nieuws archief 08 Schindlers list Casa inalco Belastingen Het parool Bridge kwai Nieuws archief 06 Der untergang Conspiracy Overlevende auschwitz Bevrijdingsdag Burgemeester amsterdam wo2 Adressen Ggz Kamp amersfoort Russenoorlog George patton Great escape Jordaan oproer Raffle Diaspora Titus brandsma Meer kampen wo2 Westerbork Johan heesters Efraim zuroff Nieuws archief 01 Termen tweede wereldoorlog Francisco boix Contact Velser affaire De bezem Waalsdorpervlakte Nederlandsindie C en a Columns tweede wereldoorlog Oproep Oorlogsverhalen Hortusplantsoen Lippmann rosenthal Yad vashem Odessa Jeane zwinkels Radio oranje Prins bernhard Nieuws archief 03 Schietpartij marnixstraat Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Pontonbrug Frieda menco Klaas faber Oorlogsfilms Duits verzet Fusilladeplaats weteringcircuit Schietpartij 7mei amstelveenseweg Wally van hall Fritz bauer Boeren Bloeme evers-emden Darkest hour Oproep04 Project siege Inglourious basterds Goudroof Roma sinti Schaduwkade Niod Lodewijk ernst visser Tatra t87 Bontroof Base Harry verheij De aanslag harry mulisch Werkstuk Oorlogshelden Zalman gradowski Bevrijdingslinde Als twee druppels water Joden in de wereld Anton de kom Gustav weler Miep oranje Nsb Alwyn collinson Film bankier Disclaimer Siert bruins Asterdorp Moos cohen Joodse spelling Videos Toneelstuk anne Kampen wo2 Hitlers laatste dag Paul de groot Kurt becher Pater bleijs Herman elteschool Rob cohen Portugese synagoge Documentaire dedokwerker Al hoesseini Hitler leeft Sonny boy Les heritiers Gemmeker Grebbeberg Gerrit van der veen Johan van hulst Walter suskind Jakiw palij Jodenhoek wandeling01 Unter bauern Aanleiding tweede wereldoorlog Bariloche Saint soldiers Erelijst gevallenen Kerkstraat Jo spier Hollandsche schouwburg Wo2 stakingen Oorlogsschade Kopgeld Staatsgreep De overval Kamp prins bernhard Verzetskruis Kunstroof Wilhelmus Rapenburgerstraat Februaristaking herdenking 2016 Getto Stalag17 Aanslagen op hitler Hitlerpensioen Artis Hans teengs gerritsen D-day 1945-1948 Onbekendegracht Hendrik koot Bom kinkerbuurt Vaticaan Bert vromen Rode kruis Demjanjuk Jan koopmans Rolls royce De dokwerker Joodse huizen Joop wolff Hollandia kattenburg Tonny van renterghem De dam Heinrich boere Rede wilhelmina 291943 Pieter gerbrandy Aanklacht wo2 Dries riphagen Stadsschouwburg Fusillaties rozenoord Erebegraafplaats Zwarte front Tijdlijn adolf hitler Bombardementen amsterdam Hans calmeyer Generaal winkelman Drie van breda Hell and back Longest day Klokkenroof Staalstraat Joodse raad Treblinka Sobibor film Bombardement rotterdam Max leons Karl donitz Verzetsmuseum amsterdam Medisch contact Raoul wallenberg Jodenhoek wandeling04 Elfstedentocht Boy striped Hitlers eigenaardigheden Zwaar water Mauthausen Wo2 schande Guns navarone Polen Jan zwartendijk Nieuws archief 05 Mokums Gebouw de bazel Jodenhoek wandeling03 Red house report Homos en nazis Aha Ravensbruck Nieuws archief 09 Buchenwald hek zandvoort Oorlogsmuseum The pianist Heydrich Jacques van tol Sink the bismarck Anne frank verraden Miep gies Bureau opk Concentratiekampen Piet meerburg Vernietigingskamp Eva tas Adolf van nol Soldaat van oranje Beethovenstraat Duits bestuur Maria altmann Der hauptman Onderduikers Kolven Gedenkplaat bloemgracht82 De ijssalon Boys from brazil Huis annefrank merwedeplein Auschwitz herdenking Wo2 pamfletten Fout omstreden 1948 later Philip mechanicus Enigma Politie amsterdam Bet van beeren Eerste film tweede wereldoorlog Fotos kamp westerbork Canada vrijstaat voor nazis Tijdlijn tweede wereldoorlog Jonkheer roel Mussert Straatnamen tijdens wo2 Nieuwezijds voorburgwal Hongerwinter Oproep06 Eagle landed Albert speer Het grote gebod Nederlandsche unie Aktion reinhard Zweden Pastorale Neurenberg Hoffmann Schietpartij cs amsterdam Nazi-artsen Rosenstrasse Joseph kolkman Anne frank boom Nederlands indie Hans hirschfeld Kellys heroes Oorlogswinter Arbeitseinsatz Joep henneboel Martin bormann Ontjoden Kinderen wo2 Schaduw overwinning Bommen wo2 Marinus jansen Reglement vva Das boot Bommenkaart amsterdam Jodenkwartier U-boot Unbroken Verzetsmonument Fokker bombardementen Bloemgracht82 Matzes Ss vrouwen Joodse synagoge Wannsee Dagboek vervolg Goelag Nu of nooit Jom hashoa Piet nak Aanslag bevolkingsregister Ben verzet Jodentram Jacob luitjens Opsporing nazis Index Terdoodveroordeeld Klokkenluider Subkampen Wo2 overpijnzing Oorlogsverhaal frans Dossiers openbaar 2021 Dagboek anne frank Wo2 onderscheiding aanvragen Moffen Po box 1142 Barneveld groep Jazzverbod Ans van dijk Oproep03 Hannie schaft Auschwitz Theresienstadt Hermans hetbehoudenhuis Kamptaal Namen monument Tora Son of saul Geroofde meubels Tante truus Reve de avonden Kristallnacht Plaquette hb Frieda belinfante Cabr Westerweelgroep Nazis Tatoeage auschwitz Oproep07 Anne frank Plaats een steen Kamp vught Amsterdamse bos Hoofdrolspelers wo2 Amsterdam wo2 Marnixstraat Mengele Jaap kaas Jodenjacht Oranjevrijbuiters Pers tweede wereldoorlog Operation amsterdam Ajax Het verzet Wilhelmina Groep 2000 Negationisme Pieter menten Indische kwestie Lou jansen Ko stevense Jose bosma Davidster Fiets inleveren wo2 Cross of iron Oskar schindler Bob scholte Slobodan mitric Karl lueger Fosforbommen Hitler Marokkaanse joden Schietpartij dedam Riphagen Moffenmeiden Meisje met rode haar Oorlogsverhaal johan2 Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Atoombommen japan Verzetsherdenkingskruis Annefrankstraat Noodgeld Bergen-belsen Vichy Casablanca Nieuws Walt disney Walter rauff Muziekroof Horst schumann Walter suskind film Loe de jong Oproep05 Jerrycan Mirjam ohringer Theo dobbe Zwitserland Karel bonnekamp Holocaust museum Nieuws archief 04 Aow oud gedienden Inval familie frank Nieuws archief 07 Sobibor Shalom Herdenkingen Adolf hitler Eduard veterman Valkyrie Oproep01 Hanns rauter Stadhoudersbrief Muhlberg Deutsche reichsbahn Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Plein 40-45 As onderwijzerhof Scarlet black Illegale parool Majoor bosshardt Come and see Journalist venema Pp groep Tina strobos Mein kampf Zwarte soldaten Verlies nederlanderschap Oorlogsverhaal johan Nieuwe kerkstraat Defiance Josef thorak Duitse grond werd nederlands Willem sassen Duivenbrigade Abraham puls SHOAH documentaire Carlton hotel Boksschool olympia Brug te ver Huizenroof Karel walet Amsterdamse verzetshelden Oproep02 Oskar groning Silbertanne Ss nebenstelle Jojo rabbit Dachau Hermans damokles Atlas Jodenhoek wandeling02