De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Beladen is nog te klein voor wat hier gebeurd is

De Nieuwe Kerkstraat is het verlengde van de Kerkstraat, die eindigt bij de Magere Brug, daar eenmaal overheen gelopen of gefietst (met de auto mag al jaren niet meer) ga je de Nieuwe Kerkstraat in die al voor de oorlog de Jodenkerkstraat werd genoemd vanwege de vele Amsterdammers met een Joodse achtergrond.
De Nieuwe Kerkstraat stamt uit het midden van de zeventiende eeuw en loopt evenwijdig aan de Nieuwe Prinsen- en de Nieuwe Keizersgracht en wordt halverwege onderbroken door de Weesperstraat.
De Nieuwe Kerkstraat eindigt bij de Lau Mazirelbrug over de Plantage Muidergracht, waar de Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht elkaar ontmoeten en de straat na de brug verder gaat als de Plantage Kerklaan.

In de Nieuwe Kerkstraat herinnert veel ons aan de oude Jodenbuurt, maar de verhalen achter de voordeuren zijn niet vrolijk. Ik nam er een kijkje en fotografeerde plekken die een geschiedenis hebben met de oorlog.

Nieuwe Kerkstraat 4
E. Cohen had op dit adres in het begin van de vorige eeuw zijn vleeschhouwerij.



Nieuwe Kerkstraat 10-14
In 1913 betrok de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our op dit adres een nieuwe sjoel.



Nieuwe Kerkstraat 16
Hier stond was het Fernandes Nuneshuis, een hofje voor Portugees-Joodse vrouwen. De tekst in de gevelsteen betekent dat het belangrijk is om aan liefdadigheid te doen.
Fernandes Nunes bepaalde in zijn testament dat zijn geld naar een stichting ging om arme vrouwen op te vangen. De Duitsers haalden in 1943 alle toenmalige bewoners eruit en stelde ze op transport, het huis werd volledig geplunderd. Geen van de vrouwen keerde terug.







Nieuwe Kerkstraat 23
Stolpersteine voor Zacharias Brandeis en Saartje Brandeis-Tierlier.



Nieuwe Kerkstraat 26 Voorheen zat hier de synagoge van de Vereniging Neir Mitswoh Wetouro Our. In 1913 verhuisde de sjoel naar nummer 10-14.



Nieuwe Kerkstraat 126 Vanaf december 1941 zat hier de afdeling 'Sociale Zaken' van de gemeente Amsterdam. Doel was om vooral de hier in de buurt veelal zeer arme Joodse bewoners te ondersteunen. De leiding was echter anti-Joods, het feitelijke doel was om rijkere Amsterdamse Joden op te laten draaien voor 'hun' armere soortgenoten, zoals Burgemeester Edward Voûte het voor ogen had.



Nieuwe Kerkstraat 141
Hier was tot 1920 de Portugees Israëlitische Godsdienstschool gevestigd. De Duitsers bepaalden in oktober 1941 dat er les gegeven moest worden aan alleen Joodse kinderen. In de zomer van 1943 werd de school weer gesloten, veel kinderen waren weggevoerd naar de kampen of zaten ondergedoken.
Loodgietersbedrijf C. J. Ockeloen is er thans in gevestigd, de schilderingen van kinderen op de muren zijn grotendeels nog te zien.













Nieuwe Kerkstraat 147
Tot 1943 zat hier de zogenoemde Matrozensjoel.



Nieuwe Kerkstraat 149
Rond 1880 kwam er een grote trek van veel Oost-Europese Joden op gang naar Amsterdam. De sjoel uit 1889 wordt vanwege zijn bezoekers de Russische Sjoel genoemd.





Nieuwe Kerkstraat 159
Schrijver Jan de Hartog zat in Evangelisch-Luthers verpleeghuis 'Huize Wittenberg' totdat hij in 1943 naar Engeland vluchtte. Zijn roman 'Hollands Glorie' over de scheepvaart verscheen in 1940, het ging over de misstanden binnen de beroepsvaart.
Hoewel het boek niet over de Duitsers ging werd het veel gekocht en plaatsten winkels het in de etalages om de Duitsers te sarren die daarop het boek in 1942 verboden.
Jan de Hartog weigerde lid te worden van de Kultuurkammer. In 1977 werd het boek verfilmd. Jan had gewerkt bij Wijsmuller in IJmuiden en verloor zijn baan toen het schip waarop hij werkte door de Duitsers in beslag werd genomen. In 2002 overleed Jan.







De Nieuwe Kerkstraat, de oorlog maakte een einde aan haar eeuwenoude joodse identiteit: de Jodenkerkstraat, Portugese Kerkstraat en de Sjoelstraat zijn voorgoed verdwenen.

Franz Anton Stapf

Tot twee jaar geleden was Stapf min of meer een held, hij was fotograaf tijdens de oorlog, Duitser van origine, maar Joods en werd daarom alom vertrouwd.
Op het memorial in de Hollandschse Schouwburg in Amsterdam staan familienamen van Joodse families die slachtoffers te betreuren hadden aan de holocaust, de naam 'Stapf' komt er ook op voor.

Franz werd in 1911 geboren en werkte sinds 1935 als fotograaf in Amsterdam, iedereen wist niet beter dan dat hij Joods was en Duitsland had ontvlucht. Franz was echter niet Joods, hij ging eind 1941 vrijwillig vechten aan het Oostfront en was een regelrechte nazi. Veel anti-semitische pamfletten uit het begin van de oorlog waren van zijn hand.
Na de rellen rond de Feburaristaking waren er ook regelmatig opstandjes in de overwegend Joodse Nieuwe Kerkstraat, als de WA zich er deed gelden verscheen ook Franz Stapf, in uniform én met camera.

De historici René Kok en Erik Somers deden onderzoek naar, onder andere, Franz Stapf, en ontdekten dat noch hij, noch zijn vrouw, twee kinderen en een van zijn zustersJoodse oorlogsslachtoffers waren, terwijl dat wel altijd is aangenomen.
De familienaam Zapf is door de Hollandsche Schouwburg van het namenmonument verwijderd.

Franz Zapf is in 1977 in zijn woonplaats (tevens zijn geboorteplaats) Frankfurt am Main overleden. De duizenden foto's die hij maakte zijn door een Canadees meegenomen, maar in de jaren tachtig aan het NIOD gegeven.


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luitjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem