De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Deze gedempte gracht heeft alles in zich

Ik denk dat de Nieuwezijds Voorburgwal het hele verhaal van de oorlog kan vertellen, als je de verhalen van deze straat kent en langs de huizen loopt heb je als het ware een sjabloon van wat er in de oorlog gebeurd is.
Je zit vast niet te wachten op een lang verhaal, laat ik de foto's nemen als leidraad.

Het is mei 1940, de weerstand van het Nederlandse leger is gebroken, Rotterdam heeft moeten bloeden voor het vijf dagen vechten tegen een immens Duits leger, de angst dat ook Utrecht, Den Haag en Amsterdam gebombardeert zullen worden zit er goed in. De sleutels van het lanf worden bij de aanstaande bezetter ingeleverd. Amsterdam wordt ingenomen, via grote invalswegen van de stad stromen Duitse troepen de stad binnen.
Op de Nieuwezijds Voorburgwal rukken er tientallen jeeps, motoren met zijspan en vrachtwagens op. Om drie minuten voor twee draait de eerste jeep met op de achterkant een mitrailleur gemonteerd voor het Postkantoor langs richting de Dam.

Vijf jaar later, de Duitsers blazen de aftocht via dezelfde weg als ze gekomen zijn, de Nieuwezijds Voorburgwal is de plaats van handeling, maar in de tussen tijd is er veel gebeurt. We volgen een aantal huizen die een verhaal vertellen.

58 - 60 | Gebouw De Standaard

Dagblad De Standaard was vanaf 1872 de spreekbuis van de anti-revolutionairen, drukkerij Holland was een zusterbedrijf dat eveneens op dit adres was gevestigd. De Duitsers verboden het blad en stuurden veel personeelsleden naar Duitsland in het kader van de Arbeitseinzatz. Ook de kranten Trouw, Paraat en ons Volk, die allen illegaal waren, werden hier gedrukt. Na de oorlog trok Trouw in het pand.
Het gebouw is zwaar in verval, enorm zonde.



74 | Valse persoonsbewijzen

13 juni 1944, het is vroeg in de morgen, de Duitsers hebben een tip gekregen dat de persoonsbewijzen sectie op dit adres hier is gevestigd. Het kantoor wordt opgerold.



90 | Café

Hier kwamen veel SD'ers over de vloer, er zou een beruchte verrader zijn neergeschoten maar ik heb daar te weinig bewijzen voor.



120 | Nederlandsche Opekta Maatschappij

In 1933 verhuisd Otto Frank zijn bedrijf naar Amsterdam, later zou hij het inschrijven aan de Prinsengracht 263, het onderduikadres van o.a. Otto en zijn familie waaronder Anne Frank. Over deze stoep moet Otto Frank vele malen gelopen hebben, totdat...



147 | Achteringang Paleis

Aan het begin van de oorlog wilde Mussert het Paleis laten gebruiken als stadhuis maar daar stak de burgemeester (Voûte) een stokje voor door de Duitsers het gebouw aan te bieden als kantoor.



160 | Het Parool

Johannes Jesse heeft een drukkerij, deze wordt totaal niet verdacht door de Duitsers, pas na de bevrijding wordt bekend dat hier de illegale krant 'Het Parool' werd gedrukt. Er waren meer drukkerijen in Nederland die Het Parool maakten maar deze zat in het hart van de Duitse bezetter.



176 | Die Port van Cleve

Dit restaurant fungeerde tijdens een aantal oorlogsjaren als gaarkeuken, er werden gigantische hoeveelheden voedsel bereid voor onder andere werknemers van grote fabrieken. Naar verluidt vergaderde verzetsgroep CS6 (van de Corellistraat 6) hier vaak.





178 | Voormalig Hoofdpostkantoor

Met name wat er na de oorlog gebeurde is sprekend voor hoe men 'graag' wilde vergeten. In de oorlogsjaren vielen er veel slachtoffers onder de postbeambten. Zij, 68 in totaal, werden na de oorlog herdacht, op unieke wijze. Er stonden vazen, die waren leeg. Op 4 mei werden die gevuld, door nabestaanden, dat ging jarenlang zo.
Op twee plaquettes stonden de 68 namen. In 1988 verhuisd het postkantoor naar de Singel, de vazen verdwijnen. Maar één vrouw komt ook dat jaar op de vierde mei langs met een bosje bloemen, als eerbetoon aan een van de 68 slachtoffers. Zij meldt zich aan de balie en vraagt om een vaas, de medewerkster is stomverbaasd en vraagt waarom de vrouw hier een vaas met bloemen wil vullen.
Ze wijst op de plaquettes, woorden vielen er niet, ijlings werd er een vaas gebracht. Jarenlang herhaalde dit prachtige ritueel zich. Aan het pand aan de NZV is nu Magna Plaza gevestigd, aan de gevel is een plaquette te zien. Op de laatste foto zijn de plaquettes te zien zoals ze nu hangen in het oude Hoofdpostantoor aan het Singel waar nu de Amsterdamse Ombudsman gevestigd is.









225 Telegraaf gebouw

Er ging veel aan vooraf maar uiteindelijk plaatste De Telegraaf anti-Joodse artikelen en SS-propaganda maar liet ook Duitse bladen van haar persen rollen. Na de oorlog mocht de krant een paar jaar niet verschijnen en moest het toestaan dat kranten die in de oorlogsjaren wel in verzet waren gekomen gebruik maken van het pand.



226 | Communicatie centrum

Vanuit het pand waar thans een Albert Heijn-supermarkt is gevestigd werden tijdens de Tweede Wereldoorlog alle telefoonverbindingen onderhouden.



230 | Marten Toonder

Toonder werkte tijdens de oorlog voor de 'foute' Telegraaf, was lid van de door de Duitsers ingestelde Kultuurkammer en huiste in het pand waar de 'Deutsche Zeitung in den Niederlanden' werd gedrukt. Na de oorlog werd hij veroordeeld wegens collaboratie.
Later bleek dat hij anti-Duitse spotprenten tekende voor andere bladen, stempels vervalste voor het verzet en een illegale drukkerij runde. Zijn verweer tijdens het proces was dat hij door mee te werken meer kon bereiken voor het verzet en zijn werknemers kon beschermen. Men was daar doof voor.
Hij ontving later alsnog het Verzetsherdenkingskruis toen men achter zijn verzetswerk kwam. Op dit adres had hij een studio.



234 | Algemeen handelsblad

Deze krant leek aanvankelijk tegen de Duitse bezetting maar al gauw veranderde dit, na de oorlog kreeg ook deze krant een verschijningsverbod.



254 - 256 | Joden

Overal in de stad woonden en werkten Joden, vaak werden zij gedwongen hun woning te verlaten of hun bedrijf over te dragen aan een niet-Jood. Ook moesten veel Joden hun bedrijf sluiten zonder dat ze daarvoor schadeloos werden gesteld.
Op 254, een hoog, woonde de familie Hijman van Collem, zij kwamen in de zomer van juli 1944 allen om in een Duits concentratiekamp in Polen, het pand is na de oorlog afgebroken. Het was te vervallen om te behouden. Op 256 zat volgens een lijst die was opgesteld door de Amsterdamse politie een Joodse kunsthandel, de gehele familie De Vries ging op transport, er is nooit meer iets van hen vernomen, dit pand is nog hetzelfde als toen het was toen zij door de Amsterdamse politie en de SD uit hun huis/ winkle werden gehaald.



271 | Drukkerij Spin

Klaas Wever werkte hier als typograaf. In maart 1943 werd hij tewerkgesteld in Duitsland, tijdens een kort verlof keerder hij niet meer terug maar dook onder en sloot zich aan bij het verzet.
In februari 1945 werd hij door Nederlandse politiemannen herkent, aangehouden en overgedragen aan de Duitsers die hen drie weken later op het Eerste Weteringplantsoen doodschoten. Het pand van de Spin en een aantal belendende panden is afgebroken en vervangen door een nieuw gebouw waarin onder andere een filiaal van de Slegte is gevestigd.



282 | Verzetshuis

Tineke Strobos (link) hielp meer dan honderd Joden in het pand waar nu het Betty Asfalt Complex in zit. Tineke overleed in 2012, op 3 juni van dat jaar werd een plaquette aangebracht.





290 | verzetsbolwerk

Op 18 april 1945 vielen de Sipo en de SD hier binnen, het zou een broeinest van verzetsmensen zijn. Ik heb er te weinig feitelijke informatie over gevonden.



Eind NZV, begin Martelaarsgracht

Op 7 mei 1945 leek voor velen de oorlog over, in Amsterdam vielen er nog vele slachtoffers. Aan het eind van de Nieuwezijds voorburgwal, om de hoek van de Martelaarsgracht, kwamen de Duitsers op geweerschoten af en mengden zich in de strijd. Eerder die dag waren er al veel slachtoffers op de Dam gevallen.
De oorlog begon voor veel Amsterdammers op de Nieuwezijds en eindigde er ook. In de tussentijd gebeurde er veel, heel veel...



7 MEI 1945 SCHIETPARTIJ OP DE DAM

7 MEI 1945 SCHIETPARTIJ CENTRAAL STATION

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem