De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Tineke (Tina), officieel heette zij Leventina

'What's in a name' is hier meer dan ooit van toepassing, want Tina, zoals ze zelf graag genoemd werd, moest het vooral van daden hebben, een mens van veel woorden was ze niet. Het liefst bleef zij op de achtergrond, het plegen van verzet zat haar in het bloed.

De Eerste Wereldoorlog ging niet geruisloos voorbij aan Nederland, ook al waren we neutraal, veel Belgen probeerden hun land, dat wel in oorlog was met de Duitsers, te onvluchten, ondanks een groot hekwerk dat langs de grens met onze zuiderburen was opgetrokken. Het gezin Buchter (vader Alphonse en moeder Marie Schotte) vingen Belgen op die kans hadden gezien onder het juk van de bezetter vandaan te komen. Tina wist dus niet beter dan dat je een mens in nood en op de vlucht, hulp moest bieden. Alphonse en Marie scheidden reeds lang voor de oorlog, hun enige dochter bleef bij haar moeder.

Na de oorlog (30 april 1947) trouwde Tina in Amsterdam met Robert Strobos, een neuroloog, ze kregen twee zoons (Semon en Jur) en dochter Carolyn. In 1951 emigreerden zij naar de Verenigde Staten en in 1964 ging het paar weer uit elkaar, drie jaar later hertrouwde Tina met de econoom Walter Chudson, zij hadden samen geen kinderen. Zij overleefde beide echtgenoten.
Op 27 februari 2012 overleed Tina in haar huis in Rye, New York, aan de gevolgen van teruggekeerde borstkanker, ze is 91 jaar geworden.
Omdat het NIOD (lees: Loe de Jong) weinig op had met vrouwen in het verzet is er weing gedocumenteerd over Tina, haar moeder Marie en oma Marie. Een Koninklijke onderscheiding kreeg zij daardoor niet. Op 24 maart 1990 kreeg zij de Yad Vashem onderscheiding en in 2009 de Courage to Care onderscheiding van het Holocaust and Human Rights Education Center.
Tot haar dood is zij de naam van haar eerste echtgenoot, Strobos, blijven dragen in publieke optredens.

Nieuwezijds Voorburgwal 282


Nu is er een theater gevestigd (Betty Asfalt), maar tijdens de oorlogsjaren woonden hier twee vrouwen, Tina en haar moeder Marie, haar oma Marie Schotte-Abrahams woonde op zichzelf. Tina was 20 en studeerde medicijnen, de Duitsers vielen op 10 mei ons land binnen, op 15 mei gaven wij ons gewonnen, het bombardement op Rotterdam was een waarschuwing teveel.
Vier dagen later werd Tina 21, haar leven zou nooit meer hetzelfde worden.

Het huis was groot genoeg om een aantal onderduikers te herbergen, doorlopend zaten er maximaal vijf mensen die om wat voor reden dan ook op de vlucht waren voor de nazi's die ons land in een ijzeren greep hielden. Uit officiële tellingen is gebleken dat door toedoen van de dames ruim honderd mensen uit handen wisten te blijven van de bezetter, helaas werden sommigen later alsnog opgepakt, maar nooit in het huis van Tina.
Maar Tina deed meer.
Tina was ook actief bezig met het verzet tegen de Duitsers, zij vervalste voedselbonnen en ook enkele persoonsbewijzen schijnen van haar hand te zijn. Zoals veel vrouwen in het verzet werd zij ingezet als koerierster, zij bracht wapens, zendapparatuur en radio's weg. In hun huis aan de Nieuwezijds Voorburgwal 282 verstopten de dames van de Duitsers gestolen wapens voor het verzet.

Henri Polak

Veel van de onderduikers kenden Tina van de universiteit, maar onder de schuilenden was ook Henri Polak die toen al ruim in de zeventig was, Polak was oprichter van de ANDB en geldt als grondlegger van de Nederlandse Vakbeweging, hoewel hij voor de voorloper van de PvdA ook politiek actief is geweest.
Al vrij snel zochten ze een andere plek voor hem, dat werd het huis van oma.

In de Henri Polaklaan, rechts van het Verzetsmuseum, treffen we op nummer 9 het vakbondsmuseum
aan in het gebouw van de voormalige Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond waarvan
voornamelijk Joden lid waren omdat diamant bewerken een vrij beroep was.


Oma Marie verstopte Henri in een speciale kamer, de gedachte was dat Henri bij haar veiliger zou zijn, Oma bleef uit handen van de Duitsers. dit in tegenstelling tot haar dochter en kleindochter. Tina werd drie keer opgepakt, haar moeder twee keer. Beiden wisten, soms na mishandelingen, met een vlotte babbel de Duitsers ervan te overtuigen dat zij het bij het verkeerde eind hadden. Dat Marie vloeiend Duits sprak zal ongetwijfeld in haar voordeel zijn geweest.

Johan Brouwer

Een van de onderduikers was Johan Brouwer, zijn naam staat op onderstaande plaquette.
Aanslag bevolkingsregister

Al vrij snel dook Johan Brouwer onder bij Tina en Marie, het verzet kreeg vorm en de Duitsers hadden dat snel in de gaten. De groep rond Johan telde zo'n tien personen, hij vroeg Tina mee te doen. De NBS (later BS, Binnenlandse Strijdkrachten) kreeg vorm. Na een meningsverschil met de groep werd Tina kort uit de groep gezet, maar al snel bleek dat ze niet zonder haar konden.
Het verzet wilde wapens die van de Wehrmacht waren gestolen in het pand aan de Nieuwezijds Voorburgwal verstoppen, de dames stemden toe en al snel ging Tina meer werk voor het verzet doen, de ruzie is nooit meer ter sprake gekomen.

Van BS naar LO

Tina voelde zich niet zo heldhaftig als de groep rond Johan, zij verliet de Binnenlandse Strijdkrachten en legde zich binnen de LO meer toe op het onderbrengen van Joden en vervalsen van identiteitsbewijzen. Omdat de Gestapo de dames in totaal acht maal met een bezoek vereerde durfden ze niet te vaak of te lang onderduikers in huis te hebben, doorgaans kwamen ze voor enkele dagen om dan weer door te gaan naar een ander onderkomen.
Alleen Hans De Jong, een groot en rijk Joods ondernemer, bleef een heel jaar, van medio 1943 tot en met medio 1944. Op een dag viel de SD binnen met zes man, op zoek naar Hans, aan de dames werd gevraagd of ze hem kenden. Tina zei dat ze hem inderdaad kende en dat hij een kamer had gehuurd. Hans was niet aanwezig, maar Tina en Marie moesten wel mee. Het verhoor verliep niet zoals de SD zich had voorgesteld en wilde de dames naar de Gestapo in Den Haag sturen.
Daar wond Tina de Duitsers om haar vinger met haar charme en goede Duits. Ze werden heengezonden, maar moesten wel beloven dat ze het zouden melden als Hans zich weer liet zien. Die was inmiddels ondergebracht in de Havenstraat. In 1944 werd Hans alsnog opgepakt en enkele maanden later doodgeschoten.

Op zolder van het pand had een timmerman van het verzet een kamer gebouwd met een geheime deur, ondanks dat de Gestapo er een keer een kijkje nam is de onderduikplek nooit ontdekt. Maar er was nog iets bijzonders, Tina had een vriend bij de SD, hij waarschuwde haar als er een inval op handen was. Er werd dan nooit iemand aangetroffen, ook al waren er serieuze verdenkingen. Zoals gezegd, Tina is driemaal opgepakt maar telkens weer vrijgelaten.

Voor de liefde geen tijd

Tina was een knappe verschijning, ze maakte op mannen een diepe indruk, die charme gebruikte zij om uit handen van de Duitsers te blijven. Hoewel er niet veel over bekend is heeft Tina toch een verloofde gehad. Dat was de Joods-Nederlands-Amerikaanse natuurkundige en wetenschapshistoricus Abraham (Bram) Pais die in 1918 te Amsterdam geboren werd, hij was twee jaar ouder dan Tina.

Marie, Bram en Tina >>>

In 1939 ontmoette Bram Tina bij een vriendin van hem thuis, ze werden verliefd, maar Bram moest op een gegeven moment zelf onderduiken, hij zat in negen verschillende plekken, Tina wist altijd waar hij zat en zorgde dat hij voldoende voedselbonnen had. Alles bij elkaar heeft Bram twee jaar en twee maanden ondergedoken gezeten.

In februari 1945 ging het mis voor Bram, door verraad viel de SD binnen en arresteerde hem in een appartement in Amsterdam waar hij op dat moment zat ondergedoken. Omdat er door de treinstaking geen transporten meer plaats konden vinden bleef Bram in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans zitten. Waarom hij werd vrijgelaten weet hij niet, Bram heeft altijd vermoed dat Tina hier de hand in heeft gehad. En hier is iets vreemds, want de twee hebben elkaar na de oorlog nog vaak gezien, Tina moet toen verteld hebben hoe zij hem heeft geholpen. Het kan zijn dat Bram hier nooit iets over heeft willen vertellen, het volgende is namelijk het geval geweest.

Niels Bohr

Bohr was een Deens theoretisch natuurkundige en scheikundige, hij wordt gezien als de grondlegger van de atoomfysica. De Duitsers wilden een atoombom maken, daarvoor is 'zwaar water' nodig, in Noorwegen stond een fabriek die dat produceerde. Het Duitse atoomprogramma werd geleid door Werner Heisenberg, die was bevriend met Bohr en vroeg hem om mee te doen in zijn project. Niels weigerde en waarschuwde Werner. In de Noorse fabriek waren er sabotages, het gerucht is lang rondgegaan dat Heisenberg er spionnen had die schuim aan het water toevoegden waardoor het keer op keer waardeloos was.
Omdat dit een smet op het blazoen van Heisenberg was waren ze geinteresseerd in een sterke tweede man, dat had Niels Bohr kunnen zijn. En dan kom ik weer terug bij Tina.

Niels had gehoord van Bram en zijn kunde, Bram had per brief een uitnodiging gekregen van Niels Bohr om zijn assistent te worden. Nu moet je je voorstellen dat Tina er alles voor over had om haar doel te bereiken, zelfs met de vijand het bed delen zou voor haar geen probleem zijn. Of zij dat in werkelijkheid ook gedaan heeft is een geheim dat Tina mee haar graf in heeft genomen. Tina ging naar de SD en vroeg naar een hoge Duitse offcier, de naam had zij gekregen van een vriend. De officier in kwestie bleek een persoonlijke vriend van Goering te zijn.

Het was de Duitsers veel aan gelegen zo snel mogelijk over een atooombom te beschikken omdat ze dreigden de oorlog te verliezen, Tina liet de hoge Duitse officier de brief zien die Niels Bohr aan Bram had gezonden. Die nam contact op met Goering die inmiddels wel door had dat Niels Bohr niet voor de Duitsers zou komen werken en dat Werner Heisenberg niet in staat was om voor de bom te zorgen, Werner had de Duitsers twee jaar lang aan een lijntje gehouden.
Binnen een uur was Bram vrij man!

Niels Bohr >>>

Tina heeft dit verhaal nog wel eens verteld aan Bram die altijd gezegd heeft dat hij zich daar niets van kon herinneren, Tina heeft dat uiterst merkwaardig gevonden. Over het verraad van het laatste onderduikadres weet Bram wel alles te vertellen, het was zijn vriendin na Tina geweest die zijn familie had verraden. Over het hoe of waarom heeft Bram zelfs tegenover Tina nooit iets willen zeggen.
Bram had zeer warme gevoelens voor Tina en Marie, ook na de oorlog nog. Tot aan zijn dood in 2000 zagen ze elkaar om de twee a drie jaar, Bram heeft nooit gezegd waarom de romance destijds doodbloedde. Inmiddels is mij duidelijk dat dat kwam omdat Bram er nog een liefje op na hield.

Marie, de moeder van Tina, was gek op Bram, de verloving werd echter al tijdens de oorlog verbroken, Marie vond het maar niks dat haar dochter vrienden met Bram bleef. Tina heeft voor Bram en veel van zijn familieleden onderduikadressen geregeld, alleen een zuster van Bram wilde daar niets van weten. Haar man zei dat hij het niet over zijn hart kon verkrijgen om onder te duiken, hij vond zich jong en sterk genoeg, ze zouden hem misschien naar een werkkamp sturen, daar had hij op voorhand al vrede mee.
Bram en Tina praatten als gekken in op Brams' zus maar ze wilde er niets van weten. Beiden vonden de dood in een concentratiekamp.

De ouders van Bram vonden het maar niks dat hij met een niet-Joods meisje thuis kwam, wellicht dat dit een rol heeft gespeeld bij de uiteindelijke beëindiging van de verloving. Tina had een goed onderduikadres voor Brams' ouders gevonden, maar die klaagden aan een stuk door over het eten en dat ze niet konden staan in de plek. Tina kon geen goed doen bij het stel.

Plaquette ter herinnering aan het mooie werk dat de drie dames deden
in het pand aan de Nieuwezijds Voorburgwal 282


Tina als model

Peter de Waard werkt voor de Volkskrant, via hem kwam ik op een spoor dat je niet 1-2-3 verwacht bij een verzetsstrijdster, zowel voor, tijdens als na de oorlog heeft Tina model gestaan voor kunstenaars.

De Hongaars-Nederlandse Eva Besnyõ maakte in 1935 een serie foto's van Tina, die toen nog Tineke Buchter heette. Tijdens de oorlog schijnen er ook portretten van haar te zijn gemaakt, helaas heb ik die niet teruggevonden, De Waard schrijft dit toe aan het feit dat het waarschijnlijk Joodse kunstenaars waren die hun naam niet bekend maakten.
Sári Góth was de dochter van de Hongaarse schilder Maurice Góth, zij tekende Tina in 1929. Er is ook een buste van een onbekende beeldhouwer, waarschijnlijk was hij net als Max van Dam Joods. Max schilderde Tina in de beginperiode van de oorlog, ook hij zette zijn naam er niet onder. Max werd voor het eind van de oorlog vergast door de Duitsers.

Martin Monnickendam

In 1943 schilderde Martin (ik kom ook Martijn tegen als zijnde zijn naam) Monnickendam haar, aldus Tina zelf dan, bewijs daarvoor is er niet, maar waarom zou Tina zoiets beweren als het niet waar is, dat lijkt mij niets voor haar. Hoogstwaarschijnlijk heeft Monnickendam korte tijd ondergedoken gezeten bij Tina. Het schilderij is wel zijn stijl, maar de beheerders van zijn nalatenschap menen dat het toch niet zijn werk is. Het is niet gesigneerd, iets wat Monnickendam volgens hen wel altijd deed. Her en der lees ik dat hij geen Jood zou zijn, maar Martin kwam wel degelijk uit een Joodse familie en droeg tijdens de oorlog ook een Jodenster. Zijn ouders heetten Nathan Meijer Monnickendam en Roosje Rippe. Martin had een oudere broer, Jacques en twee jongere zussen, Rachel en Elisabeth.

De vier kinderen werden liberaal-Joods opgevoed en als inspiratie voor zijn werk gebruikte Monnickendam vaak Joodse thema's, tijdens de oorlog zetten Joodse kunstenaars zelden hun naam onder hun werk. Martin liet twee dochters na, Roos en Ruth, zij startten de Stichting die gaat over het werk van hun vader. Volgens mij waren de zussen Christelijk, ze woonden beiden in het streng gereformeerde Nunspeet, op zondag (zondagsrust?) kon Ruth niet bezocht worden, dat vond haar man niet goed. Roos had daar minder moeite mee, maar die is dan ook nooit getrouwd geweest.
Niet dat hun Joodse afkomst verborgen werd gehouden, maar je leest heel weinig over de Joodse achtergrond van Martin en zijn dochters. En tenslotte zijn Ruth en Roos natuurlijk ook niet Joods want hun moeder Alice was dat niet en dan ben je formeel niet-Joods. Zij, hun moeder, de Luxemburgse Alice Mouzin trouwde in 1906 met Martin, Alice overleed in januari 1950. Ruth overleed in 1990, Roos, die eigenlijk Mona Rosa heette, in 2004. Martin zelf overleed al in januari 1943 aan longontsteking.

Het werk van Martin Monnickendam is na schenkingen door de Stichting onder meer te vinden in het Joods Historisch Museum, Rijksmuseum, het Stadsarchief Amsterdam, het Gemeentemuseum Den Haag en het Amsterdam Museum.
Er is volop onderzoek gaande wie het schilderij van Tina Strijbos dan wel heeft gemaakt. In 2014 dook het op tijdens de 'BBC's Antiques Roadshow', de waarde werd toen geschat op maximaal 10.000 Britse Ponden.




Met dank aan Peter de Waard.

Peter schreef een boek over Tina dat in 2014 verscheen.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem