De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Twee mannen met dezelfde naam: Jo Spier

Begin 2012 kreeg ik een mailtje van Tilly Spier die geschrokken was van een foto van haar vader bij een minder vleiend stukje op De Dokwerker. Het ging over Jo Spier, een man die fout was geweest in de oorlog, maar de foto was van de Jo Spier die juist altijd aan de goede kant van de lijn was gebleven.

Toen ik mijn goede vriend Klaas sprak, die eveneens tekenaar is, vroeg ik hem of hij Jo Spier kende, "ja, dat was een hele goede en bekende tekenaar", zo vertelde Klaas mij. Toen ik zei dat er waarschijnlijk twee mannen met dezelfde voor- en achternaam tegelijkertijd hebben geleefd en beiden een hoofdstuk hebben toegevoegd aan de Tweede Wereldoorlog volgde Klaas mij niet meer, het zei hem niets en voor mij begon de ontrafeling van een nieuw chapiter dat zijn weerslag moest vinden in deze pagina over Jo Spier en Jo Spier!

Één naam: twee mannen!

Jo Spier (26 juni 1900 - 21 mei 1978)

Joseph Spier was een Joodse man die tot aan de oorlog voor De Telegraaf en een aantal andere grote Nederlandse bedrijven werkte. Hij verbleef tijdens de oorlog in diverse concentratiekampen. Zijn spotprenten over de nazi's werden hem niet bepaald in dank afgenomen.
Anton Mussert kende Spier al van jongs af aan en was een bewonderaar van zijn tekenwerk en redde hem en zijn familie door ze onder te brengen in Villa Bouchina dat deel uitmaakte van 'Het kamp Barneveld' (link.)

Mussert zei over Jo Spier en diens vrouw: "goede vrienden van ons, geen NSB-leden. Mijn vrouw en ik gingen vaak bij hen eten".

Maar uiteindelijk werden ook de zogenaamde reserveringskampen opgedoekt en moesten de bewoners richting Theresiënstadt. Zo ook de familie Spier die daar van 21 april 1943 tot het einde van de oorlog opgesloten zaten. Daar maakte Jo Spier zich echter niet geliefd bij zijn mede-gevangenen omdat hij in opdracht van de nazi's tekeningen aanbracht op de muren van de barakken en meewerkte aan een Duitse propagandafilm: Theresiënstadt. Ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet.

Ook zou hij, naar eigen zeggen in opdracht van de Duitsers, hebben ingepraat op mede-gevangenen om toch vooral maar mee te werken. Na de oorlog kwam Jo Spier vrij, maar werd met de nek aangekeken en kreeg geen werk meer waarop hij met zijn gezin naar Amerika verhuisde. Daar bouwde hij een nieuwe carrière op als tekenaar en reclame-maker.

Jo overleed in 1978 in de Verenigde Staten. Zijn zoon Peter is daar nu net als zijn vader, een succesvol tekenaar.

Jo Spier (11 februari 1916 - 22 september 2009)

Jo Spier was eveneens een Joodse man die niet zoals de vorige Jo Spier in Zutphen, maar in Amsterdam is geboren en zestien jaar jonger was. Jo werkte als typograaf (letterzetter) bij Stempelfabriek J.W. Posthumus NV. in Amsterdam, zijn positie als bedrijfsleider moest hij na het uitbreken van de oorlog opgeven, maar hij mocht toen wel zijn oorspronkelijke beroep weer oppakken.

Jo was een van de voormannen bij het uitbreken van de staking in februari 1941 in Amsterdam. Jo wist echter uit handen van de Duitsers te blijven door de hulp van zijn werkgever, die verklaarde hem hard nodig te hebben.
Via via raakte hij betrokken bij de buitenschoolse jeugdzorg tegenover de Joodsche Schouwburg waar Walter Süskind bedrijfsleider was, over hem is begin 2012 een film gemaakt (link.)

Op 29 september 1943 staat de SD voor de deur, Jo weet op het nippertje te ontkomen via de daken en in Rotterdam onder te duiken. Na drie maanden werd hij daar toch opgepakt maar weet tijdens een overplaatsing aan de aandacht van zijn bewakers te ontsnappen om weer onder te duiken in Rotterdam.

Als hij begin februari 1944 opnieuw wordt opgepakt sturen de nazi's hem direct naar Westerbork, met hulp van de Westerweelgroep (link) weet Jo al na een paar dagen ook uit dit kamp te ontsnappen. Tot de bevrijding van het zuiden in december 1944 zit Jo in Limburg. Na de oorlog blijft hij in de luwte, de oorlog zal voor altijd een greep op hem houden.

Jo overleed op 93-jarige leeftijd op 22 september 2009.

Beiden hebben na de oorlog niet veel meer willen zeggen. De een was omstreden, de ander een held. Toch hielden beiden trauma's over aan de oorlog terwijl de rollen die zij speelden haaks op elkaar stonden. Het toont goed aan welke invloed een oorlog heeft op mensen.


Nawoord

Ik haalde de twee mannen Jo Spier door elkaar door de foto van de een bij het stuk van de ander te plaatsen. Tilly Spier attendeerde mij erop dat haar vader nooit voor De Telegraaf had kunnen werken en niet in Theresiënstadt is geweest dus ook niet de bekende tekenaar Jo Spier kon zijn. Ondanks dat ik zorgvuldig te werk ga en twee bronnen tot mijn beschikking had, heb ik de fout gemaakt deze mannen door elkaar te halen.
Excuus Tilly!

Tilly mailde mij nadien nog een aantal malen met informatie over haar vader, daar ben ik erg blij mee, vooral omdat zij met mij van mening is dat verhalen vertelt moeten blijven worden.

Zo zei zij:
Mijn vader heeft wel eens namen genoemd, deze kan ik terug vinden, maar dan moet ik eerst 8 uur naar interviews van mijn vader gaan kijken. Hij heeft zijn medewerking verleent aan het Steven Spielberg project en Secret Courage - The Walter Süskind Story (red: dit was de eerste film over deze held, in 2012 kwam DEZE FILM uit.)
Wel heeft hij de Westerweels (red: zie link) vaak genoemd omdat deze mensen mijn vader steeds hebben onder laten duiken. Zij hebben ooit aan mijn vader de vraag gesteld om de handtekening van Gemmeker (red: kamp-commandant Westerbork) op een stempel te krijgen.

Stempel Jo Spier in Herdenkingscentrum Westerbork

Mijn vader heeft dit kunnen doen. Hierdoor hebben 14 mensen uit Westerbork kunnen komen. Dirk Mulder (directeur Herinneringscentrum Kamp Westerbork) heeft dit tijdens mijn vaders crematie (red: 29 september 2009) benoemd. Mijn vader had dus goede contacten met de Westerweel groep. In Westerbork zijn de stempeltjes met het verhaal van mijn vader te zien.

Tilly Spier januari 2012

Hieronder een krantenartikel dat Tilly mij zond.


En dan nog even dit...

Dat foute Nederlanders vergeven lijken te kunnen worden bleek toen de bekende tekenaar Peter van Straaten Jo Spier noemde als zijn grote inspirator, als je het werk van beiden kent zie je dat ook in één oogopslag.

De 'foute' Jo Spier was een oppurtunist. Voor de oorlog had hij een spotprent gemaakt over Adolf Hitler, als straf moest hij tekeningen maken op de muren van een Duits kamp. Maar tijdens de oorlog werkte Spier mee met de Duitsers, zoals ik eerder al beschreef. Na de oorlog haaste hij zich om weer met een andere wind mee te waaien.
Hieronder staat een link naar een boekje van zijn hand, de inhoud zegt genoeg. Jo Spier was plotseling weer tegen de Duitsers.

'Onze schulden zijn hun schulden', van Jo Spier.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem