De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Gerrit van der Veen

Amsterdammers zijn vooral bekend met het Gerrit van der Veen College in de Gerrit van der Veenstraat, niet dat dat adres eenvoudig op de website van de school te vinden is, maar wie was Gerrit van der Gerrit van der Veen Veen nou eigenlijk?
Dat ik hem bespreek betekent uiteraard dat hij iets met Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog te maken heeft.

Gerrit Jan van der Veen was een geboren Amsterdammer (1902) die beeldend kunstenaar was. De Duitsers schoten hem in 1944 in de duinen bij Overveen dood. Hij werd slechts 42 jaar.

De Kultuurkamer werd door de Duitsers ingesteld om alle kunstzinnige uitingen onderdeel uit te laten maken van de promotie van het nationaal-socialisme. Van pers tot regisseurs en van schrijvers tot acteurs. Allen dienden zij zich te melden voor registratie.
Optreden zonder lidmaatschap betekende een boete en tegenwerking om aan de bak te kunnen komen als kunstenaar. Mensen als Wim Sonneveld, Marten Toonder, Simon Vestdijk, Max Woiski en Karel Appel hadden weinig moeite met het lidmaatschap, zij konden hun vak dan ook gewoon uitoefenen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Maar er waren er ook die principiëler waren.

Zij weigerden het lidmaatschap van de Kultuurkamer
Godfried Bomans, Jan de Hartog, Maartje Offers, Ferdinand Bordewijk, Mari Andriessen, Annie de Reuver, Ton Lutz en Gerrit van der Veen weigerden lid te worden. Zij vonden dat zij op geen enkele manier medewerking mochten verlenen aan door de bezetter opgelegde beperkingen.
Ook zagen zij een eventueel lidmaatschap als steun aan de bezetter die propaganda nodig had om de idealen uit te dragen.

Van der Veen was zo verbolgen over de boete die hij opgelegd kreeg omdat hij geen lid wilde worden dat hij een tegenbeweging opzette en leidde. Doel was om zoveel mogelijk kunstenaars aangesloten te krijgen zodat er een net zo grote club artiesten zonder lidmaatschap zou ontstaan als degenen die zich wel hadden aangesloten bij de Kultuurkamer.

Drie heldendaden

Persoonsbewijzencentrale
Aanslag bevolkingsregister
Overval Huis van Bewaring


Persoonsbewijzencentrale
Het 'Ausweis' was een persoonsbewijs dat je moest tonen als je door de Duitsers werd aangehouden, in het papier stond een grote J als je Jood was, dit was voor de Duitsers al vaak aanleiding om je op transport te zetten. Maar ook mannen werden vaak zonder pardon op transport gezet.
Ik herinner mij een verhaal van mijn buurman die ook een vervalst persoonbewijs had, er stond in dat hij getrouwd was waardoor hij kostwinnaar was en daardoor niet naar Duitsland hoefde om te werken.
Van der Veen hield duizenden Amsterdammers uit handen van de Duitsers door persoonsbewijzen voor hen te laten vervalsen.
Later werden er ook op grote schaal distributiestamkaarten en voedsel- en tabaksbonnen vervalst.

Aanslag bevolkingsregister
De goede administratie die Nederland bijhield van haar bevolking speelde de bezetter danig in de kaart want zo konden ze zien wie Joods was en wie niet en of er mannen in het gezin waren die op transport gezet konden worden voor tewerkstelling.
Er zijn landen die anno 2011 nog altijd geen (volwaardig) bevolkinsgregister hebben waaronder de Verenigde Staten, China, Engeland en België (zij het in dit laatste land wel aanwezig maar niet volledig en sumier.)

De Duitsers gebruikten een deel van Artis aan de Plantage Kerklaan als administratiekantoor. Op 27 maart 1943 pleegde een groep verzetsmensen onder leiding van Van der Veen een aanslag op dit kantoor om de bestanden te vernietigen. Helaas bleek dit achteraf zinloos omdat de Duitsers het volledige archief gekopieerd hadden.

Overval Huis van Bewaring
Desastreuser verliep de poging zijn makkers van het verzet te bevrijden uit het huis van bewaring aan de Weteringschans. Hij en zijn helpers werden voortijdig betrapt en beschoten, Van der Veen kon nog wel wegkomen maar werd later alsnog opgepakt.

De overval was op 1 mei, hij werd op 12 mei gearresteerd. Zijn proces was op 10 juni 1944. De Duitsers waren zo bang dat hij en zijn kornuiten zouden ontsnappen of daarbij hulp zouden krijgen dat ze nog dezelfde dag in de duinen bij Overveen werden terechtgesteld.
Tijdens de overval op het huis van bewaring was hij door de benen geschoten waardoor hij zelf niet meer kon staan. Toch wilde hij tussen zijn companen staan die hem overend hielden toen de Duitsers hen allen doodschoten.

Onderscheidingen

School
Aan de Euterpestraat was tijdens de oorlog het hoofdkantoor van de SD gevestigd, in dit gebouw is een school gevestigd die naar hem vernoemd is.






Weetje
In de Euterpestraat huisde de gevreesde SD met hun hoofdkwartier, ze hadden er een beruchte gevangenis waar gemarteld werd. Tante Truus (link) zat er onder andere, zij Zij stelde voedselpakketten samen die naar kampen in Frankrijk, Polen en Nederland werden gestuurd. Ook hielp zij veel kinderen bij het onderduiken. Ondanks dat zij hier in de gevangenis heeft gezeten kon zij later haar werk voortzetten.
Op 26 november 1944 bombardeerden de Engelsen het pand, die waren helaas niet trefzeker voldoende want bij het bombardement vielen er bijna 60 slachtoffers onder de Amsterdamse bevolking.


Straat
Ook de straat waar de school staat is omgedoopt tot de Gerrit van der Veenstraat (voorheen de Euterpestraat.)


Verzetskruis
Als een van de weinigen viel Gerrit Jan in 1946 de eer te beurt postuum het Verzetskruis te mogen ontvangen.

Stichting
In hetzelfde jaar werd de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 opgericht om Van der Veen en zijn companen in het verzet blijvend te eren.

Medal of Freedom (Silver)
Op 7 mei 1953 kreeg Van der Veen postuum de op een na hoogste Amerikaanse onderscheiding voor niet-Amerikanen. Slechts 350 mensen hebben ooit deze medaille ontvangen die niet alleen geld voor helden uit de Tweede Wereldoorlog.

Plaquette Van der Veen Monument
In een plantsoen aan de Plantage Middenlaan ligt sinds 1973 een bronzen figuur ter nagedachtenis aan de verzetsgroep waar Gerrit Jan van der Veen leiding aan gaf.

Yad Vashem
In 2003 behaagde het de Yad Vashem stichting in Israël hem als niet-Jood te onderscheiden voor zijn hulp aan Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Plaquette
Aan zijn woonhuis/ atelier aan de Zomerdijkstraat 22 is een plaquette bevestigd.

Pagina's gerelateerd aan het verzet

   Hannie Schaft
   Herdenkingskruis
   Het Parool
   Olympia
   Onbekende helden
   Oorlogsmonumenten
   Verzetsbank
   Verzetskruis
   Verzetsmuseum
   Yad Vashem

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem