De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

De Jordaan, plaats van handeling: de Bloemgracht

Het was niet mijn bedoeling, want wij liepen door de Amsterdamse Jordaan om foto's te maken van het voormalig Jongensweeshuis in de Elandsstraat 105. Dit was min of meer op verzoek van een lezer van mijn andere site, MokumsNL.
Helaas bleek ik het nummer verkeerd te hebben doorgekregen, ik moest op 150 zijn maar daar kwam ik thuis pas achter. Ik dacht dat het pand plaats had gemaakt voor nieuwbouw, maar niet getreurd, het Jongensweeshuis gaat in de herkansing, een andere verrassing stond ons wel te wachten.

Er was veel verzet in Nederland, op de een of andere manier was 5% van de Nederlandse bevolking bezig om het de Duitsers lastig te maken. Dat kon bestaan uit het liquideren van NSB'ers, het helpen van Joden aan onderdak tot en met het maken van valse papieren. Ook op kleinere schaal kwam verzet voor, vaak niet-georganiseerd. In tijden van oorlog zijn alle middelen tegen een bezetter geoorloofd.
Zo waren er dus ook goed georganiseerde verzetsgroepen die planmatig te werk gingen, zo'n groep was de RvV

RvV

De Raad van Verzet (RvV) was een Nederlandse verzetsorganisatie met plaatselijke afdelingen en commandanten. De RvV is opgericht in 1943 en zetelde in Amersfoort, maar het hart van het verzet opereerde vanuit Amsterdam. Toch werden daar zelden grote beslissingen genomen omdat de leiders ondergedoken zaten in andere delen van het land. Als centraal hoofdkwartier werd Maarn gekozen in de provincie Utrecht.
Onderdeel van de RvV was het Amsterdams Kunstenaarsverzet rond Gerrit van der Veen (link.) De Raad wilde het verzet in Nederland coördineren, maar de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) gingen hun eigen weg, die moesten niet veel van de communisten hebben. De BS werden vanuit Londen door Prins Bernhard aangestuurd.
Uiteindelijk gingen beide kampen uit elkaar, de RvV was beter georganiseerd dan de BS, toch zouden laatstgenoemden na de oorlog met de eer gaan strijken, van de communisten wilde men nog altijd niets meer weten, dat duurde bij mijn weten voort tot in de tachtiger jaren.

Wapenfeit
Zomaar een voorbeeld, uit een reeks van velen. De BS heeft zondermeer goed werk verricht, elders op deze site bericht ik daar ook over, deze pagina gaat over drie helden die deel uitmaakten van de RvV, maar het einde van de oorlog net niet haalden.

Drama op de Bloemgracht


Jacobus Stevense, Johannes Stephanus Keune, Durk Wolters

Drie mannen, drie helden, drie slachtoffers.


Jacobus (Ko) Stevense
...was een Zeeuw, hij is 20 als hij naar Amsterdam verhuisd en wordt typograaf, de Duitsers verplichten hem om in Duitsland te gaan werken maar tijdens een verlof duikt hij onder, hij wil niet langer voor de nazi's werken. Hij gaat vrijwel onmiddellijk het verzet in en sluit zich in de zomer van 1944 aan bij de RvV. Ko verblijft vaak bij Durk op de zolderverdieping van Bloemgracht 82.
In 2013 ontving ik twee door Ko geschreven brieven, zeer indrukwekkend, klik HIER voor het vervolg.

Johannes (Jan) Keune
...een geboren Amsterdammer, was labiel, dat blijkt uit alles, maar heldhaftigheid kwam daarbij mee. Hij had tijdens de oorlogsjaren geen werk waarop hij zich als 29-jarige in 1943 aansloot bij de RvV die hem financieel hielpen. Vanaf juli 1944 nam hij deel aan gewapende acties. Regelmatig verblijft ook Keune aan de Bloemgracht 82-III, de woning van Durk.

Durk (Dick) Wolters
...was een Groningse vrachtwagenchauffeur en overtuigd communist. Hij werd meerdere malen opgepakt, maar ontsnapte even zo vaak en dook onder in Amsterdam. Op de Bloemgracht 82 huurde hij een kamer op zolder, zo leerde hij Ko en Jan kennen. Vanaf 1943 werd hij leider van een groep binnen de RvV. Hij was toen 32 jaar.

Ko em Jan hadden de opdracht om een wapendepot van de NSB te vernietigen, het wapendepot was net verplaatst van elders naar de De Clercqstraat. Hiertoe braken zij de woning van de NSB'er in. Terwijl zij bezig waren met de wapens kwam de NSB'er thuis. Deze werd gekneveld en in een kast gestopt. Ze moesten in de woning blijven tot na spertijd. Daarna spoedden zij zich naar de Bloemgracht.
Kort nadat zij op de Bloemgracht aankwamen om Dick Wolters verslag te doen werden zij vrijwel direct door de Sipo overvallen en alle drie ter plekke doodgeschoten. Zij liggen begraven op de Eerebegraafplaats te Bloemendaal.


Weetjes
De gedenksteen is nog altijd aanwezig in de gevel van het pand, ik sprak de huidige eigenaar, Ruud Schildmeijer, de plaat is in 2014 vervangen. Hij kocht het pand in 1985 en trof tijdens een verbouwing kogels in de vloer aan, die heeft hij nog altijd ter herinnering aan wat er in de ochtend van de 25ste april 1945 is gebeurd.

Ruud Schildemeijer     

Met recht een huis met geschiedenis.

Er stonden wat foutjes op de oude gedenkplaat. Ko heette Stevense, met een 'n' en is niet op 17 november maar op 12 november geboren. Wolters heette Durk, zijn bijnaam was Dick, dat was niet zijn roepnaam dus die hoort ook niet op de gedenkplaat thuis. Eronder de nieuwe steen.




De onthulling van de nieuwe dedenkplaat vond plaats op 4 mei 2014, kijk HIER voor meer foto's.

Verraad of domme pech?

Over hoe het kon dat de drie zo snel na hun daad gepakt werden doen meerdere lezingen de ronde. Een daarvan is dat er verraad in het spel zou zijn omdat de Sipo aan had gebeld en aan de bewoonster die opendeed gevraagd zou hebben of de huurders thuis waren.
Een andere versie is dat Ko en Jan direct na de aanslag gevolgd werden. Uit deze lezing kwam ook naar voren dat de drie mannen op straat zouden zijn neergeschoten. Dick was thuis en Ko en Jan kwamen na de gelukte aanslag verslag uitbrengen, feitelijk kan het dus niet dat ze alle drie op straat stonden.
Omdat de huidige eigenaar mij vertelde dat hij kogels in de vloer had aangetroffen klopt dit ook met de versie dat de drie op drie hoog aan de Bloemgracht 82 door de Sipo zijn doodgeschoten. Twee weken later was de oorlog afgelopen en de Duitsers verdreven.

...maar er is meer...

De familie Ten Have

Henk en Jeanette ten Have woonden in de oorlog als kind ook aan de Bloemgracht 82. Henk: "Wij woonden tijdens de oorlog met ons gezin bestaande uit moeder en drie kinderen op de Bloemgracht 82' in Amsterdam. Mijn vader was in Duitsland tewerkgesteld en is pas na de oorlog weer teruggekeerd naar Nederland, voor een groot gedeelte lopend. Om het gezin toch te kunnen onderhouden en - zo goed en zo kwaad zoiets in die tijd kon - van voedsel te voorzien, is mijn moeder in het verzet terechtgekomen."

Henk en Jeanette weten nog goed dat op 25 april bij hen op de deur werd gebonsd. De Duitsers vroegen hun moeder of ze mensen in huis had waarop zij ontkennend antwoorde waarop ze haar vroegen of er iemand op zolder zat, blijkbaar hadden zij daar al informatie over.
Mevrouw Ten Have wachtte wellicht iets te lang met een antwoord waarop de Sipo gelijk naar boven stormde, even later hoorden de kinderen schieten. Omdat er wapens voor het verzet in het huis van Ten Have lagen vreesde zij voor haar eigen leven.

Jeanette vertelt: "Op dat moment heeft mijn moeder afscheid van ons genomen. Ze was ervan overtuigd dat zij ook zou worden gedood, omdat de verborgen wapens gevonden zouden worden. We moesten van haar naar de buurvrouw.
Er is echter niet naar de wapens gezocht. Na het vermoorden van de drie mannen zijn de Duitsers meteen weggegaan. Nadat het in huis weer stil was, is mijn moeder boven gaan kijken. Daar vond ze de drie dode mannen, ze waren getroffen door kogels en ze waren ook met bajonetten gestoken. Mijn moeder heeft toen iemand gewaarschuwd en even later werden de mannen opgehaald. Later hoorden we dat de hele gracht vol met Duitse auto's had gestaan."

Hieruit kun je de conclusie trekken dat de drie mannen verraden waren en op zolder zijn vermoord.

Ruud over het eventuele verraad

Dat er sprake is geweest van verraad staat vrijwel vast. Ruud, huidig eigenaar van het pand en kleinzoon van de toenmalige eigenaresse:
"Op 25 april 1945 zijn Durk, Ko en Jan doodgeschoten door de SIPO. Onder andere de SD'ers Viebahn, Ruhl en Kuiper, bekent van "Aktion Silbertanne", vielen het pand binnen. Hoewel een buurtbewoner van verraad werd beschuldigd is deze zaak nooit opgelost. Volgens een beschrijving van het gebeurde riepen de moorden, tien dagen voor het einde van de oorlog, veel vragen op. Stevense en Keune kwamen verslag uitbrengen van hun overval op een NSB'er in De Clercqstraat.

Zijn zij geschaduwd, hoe kwam de SIPO het pand binnen, werden zij verraden door een buurtbewoner of was het een afrekening met het Communistisch verzet (Velser Affaire?) Henk ten Have, zoon van onderduikgeefster Mevrouw ten Have-van den Berg, heeft altijd gezegd dat de verrader de NSB'er van één hoog was. Het pand is al heel lang in de familie en ik weet van mijn vader dat de woning op de bewuste dag leeg stond. De bewoner was net een paar dagen eerder vertrokken, mijn vader moest die nacht in de woning slapen omdat leegstaande huizen vaak werden leeg gesloopt voor het hout om mee te stoken.

Ik heb in het Gemeente-archief gekeken wie daar rond die tijd gewoond heeft. Het bleek dat Hendricus Kouw daar van 28 augutsus 1943 tot 9 mei 1945 ingeschreven heeft gestaan, zijn adres daarna was Wagenaarstraat 113-1. Of Kouw een NSB'er was weet ik niet, maar op zijn naam heb ik het stadsarchief gezocht bij de politierapporten uit die jaren. Het blijkt dat hij twee dagen voor de moorden vast zat op het hoofdbureau van politie aan de Elandsgracht. Kouw gaf als woonadres zijn nieuwe adres op, dus niet de Bloemgracht.
Als bewoner van Bloemgracht 82-1 moet Kouw hebben gemerkt dat er veel onbekende mensen over de trap kwamen. Misschien had hij ook nog sleutels van het pand, wie zal het zeggen. Maar het wordt nog vreemder als Kouw en zijn zonen worden genoemd in berichten in twee kranten als slachtoffers van de SD:

Woensdagmorgen inval Bloemgracht 82
Waar de illegale werkers H.J. en G.H. Kouw ter plaatse werden neergeschoten
Een eerbiedig saluut voor deze medestrijdere


...en...

Bij de familie Kouw, wonende Bloemgracht 82
De vader en zijn twee zoons werkten illegaal voor 'De Waarheid'.
worden ter plaatse doodgeschoten. De namen vaar de slachtoffers zijn
N.J. Kouw geboren 1895, E.E. Kouw geboren 1923 en C.I . Kouw geboren 1925
Ook deze medestrijders een eerbiedige groet

Hoe komt men hier zo snel aan? De informatie klopt uiteraard niet want we weten inmiddels wie de drie doden zijn en bovendien is mij gebleken dat Kouw in 1973 is overleden en zijn zoons respectievelijk in 2001 en 2009. Dit alles levert veel vermoedens op maar geen bewijs.
Kringleider Melis
Ik heb ook gekeken naar een eerdere bewoner van Bloemgracht 82-1. Dit bleek A.M.F van Soest te zijn maar die overleed reeds op 17 april 1942. Zijn weduwe en zijn kinderen verhuisden op 15 juli 1943 naar de Hemonystraat 40-1.

Het bleek dat Van Soest bij de NSKK (een paramilitair onderdeel van de NSDAP) in dienst was en in Frankrijk was omgekomen. In een rouwadvertentie brengt kringleider Melis zijn medeleven over aan de familie. In diverse documenten blijkt dat er aan de Bloemgracht 82-1 of 182 een kringhuis gevestigd was. Zou het kunnen dat er NSB'ers in het pand hebben gewoond of dat dat toch op nummer 182 is geweest?"

...tot zover Ruud Schildmeijer...

De Dokwerker heeft gehoord dat er NSB'ers zouden hebben gewoond op nummer 80, wellicht is daar meer over te vinden. Maar dan nog, hoe kom je er dan met zekerheid achter dat er sprake is geweest van verraad?

Later is dus gebleken dat de door de twee mannen van de RvV aan de Bloemrgacht gepleegde daad een aanslag was op een NSB'er in de Clercqstraat 85. Ook Melis woonde daar. Kan het zijn dat zij hem op het oog hadden en dat, toen hij er niet bleek te zijn, Joost Sterkenburg hebben vermoord? Of was het wellicht een vergissing en zochten ze Melis en dachten ze dat hij degene was die open deed?

...wordt vervolgd...

Foto's Bloemgracht 82

Dit zijn foto's van de zolder zoals Ruud deze aantrof, de staat is exact zoals ten tijde van de schietpartij.










Hieronder foto's van het pand in de huidige staat














Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem