De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Reguliersgracht | Onderduikers | Studentenverzet

Echt, je kunt bijna elke straat in Amsterdam benoemen en er een stukje over schrijven dat gerelateerd is aan de Tweede Wereldoorlog, alleen, dan sneeuwt alles onder. Ik probeer de hoofdlijnen te grijpen. Ieder adres benoemen waar onderduikers hebben gezeten werkt helaas niet.

Studentenverzet

Het studentenverzet staat voor de studenten die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog verzetten tegen de nazi's. Ik beperk me hoofdzakelijk tot Amsterdam in De Dokwerker. In andere steden is het verzet door studenten groter geweest, hoofdkantoor in Amsterdam was de Reguliersgracht 34.
Maar over dit adres is meer te vertellen.

Zoals je op de foto kunt zien heeft het huis een heel bijzondere ingang, of beter gezegd, twee ingangen, en dus ook twee voordeuren, omdat er een sousterain is onder iedere deur zijn er ook twee trappen die recht tegenover elkaar liggen. Tot op de dag van vandaag is hier een studentenvereniging gevestigd. Maar de geschiedenis van dit huis is net zo bijzonder als het pand zelf. Ooit had dit huis één ingang maar om een aparte toegang tot de bovenverdiepingen te creëren liet een van de vroegere eigenaren een tweede toegang aanbrengen. Het werd deels als pakhuis gebruikt, deels als woonhuis.


De linkerdeur leidde ook in de oorlog naar een handelsfirma, de andere deur naar de bovenverdiepingen waar de studenten woonden. Er wordt dan ook gesproken van Reguliersgracht 34A en 34B.

Onderduikers
Vanaf de zomer van 1943 zaten er onderduikers in 34B, dat bleef zo tot aan het eind van de oorlog. Ter herinnering zit er sinds 21 november 1945 een plaquette aan de gevel. Het bijzondere ook hier weer van is dat de voorstelling een draak is die bestreden wordt door St. Joris. In Catalonië staat St. Joris (Jordi) voor het goede en de draak voor de Spaanse overheersing, kortom, het kwade. Jordi is in Noord-Spanje de meest gebruikte naam voor jongens.

Hier aan de Reguliersgracht staat de afbeelding eveneens voor het goede en het kwade, ook staat de tekst 'submergo ut emergam' in het reliëf wat zoveel betekent als 'ik onderwerp mij maar zal overwinnen'.

Ook de naam van de studentenvereniging (Unica) en de data 1943 - 1945 staan erin.

Plaquette Reguliersgracht Studentenverzet

Naast dat het pand als onderduikplaats diende gaven Ivo en Lidia Schöffer (broer en zus) leiding aan het Amsterdamse studentenverzet. Ivo studeerde geschiedenis en de 'studenten' die er doorlopend waren studeerden niet maar waren in werkelijkheid onderduikers, op deze wijze kregen de buren geen argwaan, er is ook nooit iemand verraden.
Op de Reguliersgracht 107 zat tot aan de zomer van 1943 een districtsbureau van de Joodse Raad, na een half jaar leegstand vestigde zich hier de redactie van het illegale 'Het Parool'.

Papieren vervalsen
Ivo kwam in 1941 vanuit Leiden naar Amsterdam om aan de UvA te studeren, dat was rond de februaristaking. Al vrij snel had een vriend van Ivo problemen met de Duitsers en moest onderduiken, omdat er nog plaats over was liet hij zijn vriend en diens familie in het studentenhuis slapen. Toen er meer studenten uit het huis trokken liet Ivo anderen onderduiken.
De schijn dat het om een studentenhuis ging werd gedurende de gehele oorlog opgehouden. Lydia, de zus van Ivo, was heel handig met het vervalsen van papieren. Zij heeft menig persoonsbewijs nagemaakt.

In 1973 ontvingen Ivo en Lidia de Yad Vashem-onderscheiding voor hulp aan Joodse onderduikers.

Ivo overleed op 13 januari 2012, op 89-jarige leeftijd. Hij liet veel foto's na die hij aan het Stadsarchief Amsterdam schonk. Dit unieke fotoboek geeft een goed beeld van die oorlogse periode.

Meer studentenverzet

De Duitse bezetter had niet veel op met intellectuelen, laat staan met jonge studenten die niet mee wilden werken. Om de loyaliteit in te kunnen schatten moest iedere student een verklaring ondertekenen niets tegen het Duitse gezag te zullen ondernemen, de meesten weigerden. Voor de studenten aan de Reguliersgracht betekende dat ze door onderdak te bieden aan onderduikers een verhoogd risico vormden voor zichzelf en de onderduikers, immers, ze waren door het niet ondertekenen van de verklaring 'verdacht'.
Consequentie van het niet tekenen was dat ze per direct geschorst werden van de Universiteit van Amsterdam en zich moesten melden voor tewerkstelling. Hiertegen ageerden de studenten. Van de 15.000 studenten tekenden slechts 2.000 de verklaring, 3.500 werd opgepakt en naar Duitsland gestuurd, 10.000 doken onder. Groot risico was dat hun ouders door de Duitsers mede verantwoordenlijk werden gehouden, toch volharde het overgrote deel.

Hier eindigde eigenlijk het bovengrondse landelijke studentenberaad. Er kon als student niet meer openlijk worden geprotesteerd dus zette het verzet zich ondergrond voort, de meesten sloten zich op de een of andere manier aan bij het reguliere verzet. Wel was er nog de Raad van Negen (Interacademiale Contactgroep) bestaande uit de twee Amsterdamse universiteiten en de universiteiten/hogescholen in Delft, Groningen, Leiden, Nijmegen, Tilburg, Utrecht en Wageningen.
Eigenlijk is er van een goed georganiseerd studentenverzet tijdens de Tweede Wereldoorlog geen sprake geweest, voornamelijk door de repressie. De Duitsers wilden niet dat de universiteiten dicht gingen waardoor het studentverzet veranderde in een club van universiteitsbesturen en studentenverenigingen. Joodse studenten werden net als degenen die de loyaliteitsverklaring niet wilden ondertekenen uitgesloten.

Dido

Ook dit was een dispuutsgezelschap dat in Amsterdam actief was in het verzet, ze verrichten kleine acties maar een van de bekendste en zeer succesvolle acties waren inbraken in het Bevolkingsregister waar ze gegevens van ingeschrevenen veranderden. Leider was Ko Hartog die Piet Meerburg (zie hierna) hielp bij het wegsluizen van kinderen.
De groep fungeerde als koerier van en naar de Universiteit en andere plekken, er werden niet alleen documenten en boeken gesmokkeld maar ook wapens. Het dispuut bestaat nog steeds en vertelt nog altijd over de oorlogstijd in het voormalige Dispuutshuis van Dido aan de Oudezijds Achterburgwal 223.

Piet Meerburg

Piet, waarover elders later meer, formeerde een groep van door de omstandigheden tot stoppen gedwongen jonge studenten. Hen werd ondersteuning geboden want zij hadden vaak geen inkomen en daardoor ook geen verzekering. Maar gezamelijk werden er ook acties tegen de Duitsers ondernomen en onderduikadressen voor met name kinderen te zoeken.
De groep was onder andere actief aan de Plantage Middenlaan waar ze honderden kinderen redden uit de Hollandsche Schouwburg.


Na de oorlog bleef er een hechte groep bestaan, tot op de dag van vandaag bestaat die nog, de naam? KRITERION. Kriterion was het geesteskind van Piet Meerburg, de groep is altijd een verzameling van belangenorganisaties voor studenten gebleven. Door studenten een werkplek te geven konden zij hun studie bekostigen.
Op 6 november 1945 opende Kriterion met een galavoorstelling voor 200 genodigden, dit werd direct een succes, vanaf dat moment heeft Kriterion eigenlijk nooit te klagen gehad van aandacht van de pers.

Piet Meerburg overleed in 2010


Kriterion
Roetersstraat 170
Telefoon 020 - 623 17 08


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem