De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Boeren tijdens de oorlog

Als je praat of schrijft over de boeren tijdens de Tweede Wereldoorlog valt dit uiteen in drie delen:
  1. Het platteland merkte weinig van de oorlog, er viel voor de Duitsers ook eigenlijk niets te halen, behalve later wat eten. De Duitsers lieten in nagenoeg heel Nederland de boeren met rust. Er was, daar waar de Duitsers zich wel vertoonden, eerder sprake van gedogen, dan van een gespannen situatie.
  2. Onderduiken bij de boeren
  3. Onderduiken bij boeren was praktisch een garantie dat je de oorlog overleefde, veel kinderen werden door hun ouders naar het platteland gebracht en na de oorlog kwamen de meesten weer terug.
  4. Boeren verdienden grof aan de hongersnood, een trouwring voor een zak aardappelen was de gemiddelde wisselkoers. Kinderen en vrouwen fietsten uren door weer en wind om wat eten te kopen bij een boer. Als ze onderweg per ongeluk Duitsers tegenkwamen namen die het voedsel in beslag en kwam je alsnog met lege handen thuis.

Onderduiken bij de boer

Wellicht dat ik later nog terugkom op de wantoestanden, hier beperk ik mij tot het onderduiken bij boeren.
Soms wordt er gedacht dat juist tijdens de hongerwinter van '44 de boeren veel mensen (voornamelijk kinderen) opvingen. Niets is minder waar. Met name Joodse kinderen doken gedurende de gehele oorlog onder op het platteland. Omdat de namen van de kinderen vaak verraadde dat een kind Joodse ouders had, kreeg het kind een andere voornaam en nam het de achternaam van het gezin waar het onderdook aan.
Vaak waren het ook grote gezinnen, het viel dan amper op of er nu vijf of zes kinderen op het erf rondliepen. Na de oorlog bleven veel kinderen op de boerderij wonen omdat terugkeren naar de stad simpelweg geen optie was. De meeste Joden waren vermoord door de Duitsers en degenen die wel terugkeerden waren berooid.

In 1944 was het koud, erg koud. De hongerwinter was een feit, vooral doordat er voedselschaarste was, het zuiden van Nederland was bevrijd, maar de Duitsers hielden toen nog maandenlang stand in het noorden. De geallieerden wisten maar niet door te drukken, wat duizenden mensen nodeloos het leven kostte. Zo ook kwam Anne Frank (link) om het leven. Zij werd in augustus 1944 opgepakt en een maand later via Westerbork naar Auschwitz gestuurd.
Zij en haar zuster Margot overleden begin 1945 toen er in Limburg al maanden feest werd gevierd.

Naast dat er weinig voedsel was werd ook nog eens het gas afgesloten en brak er een treinstaking uit waardoor er nauwelijks warmte was in de huizen. Kinderen dreigden van ondervoeding en kou om te komen, de enige oplossing was 'de boeren'. In de grote stad raakte het eten op, in plaats daarvan at men tulpenbollen en suikerbieten. Naar schatting verhuisden er ruim 40.000 kinderen naar de Noordelijke provincies waar het betrekelijk rustig was gebleven tijdens de bezetting en waar de Duitsers zich nu al helemaal niet meer lieten zien omdat zij de grote steden bezet hielden en er een grote slag werd gestreden tegen de geallieerden rond Arnhem.
De nood was zo hoog dat tientallen kinderen tegelijk naar Friesland of Groningen vertrokken, soms per bus, vaak met de boot. In het noorden was voldoende te eten, de Duitsers deden geen moeite daar eten te halen omdat ze al het eten dat de grote steden nog bereikte opeisten.

De kinderen kregen te maken met een leven dat in alles afweek van wat zij gewend waren. Ineens was daar de rust, er was geen stress meer zoals de jaren ervoor in de grote stad waar de Duitsers een waar schrikbewind voerden. Zo kregen zij boerenkleren aan en aten dingen die zij al jaren niet meer gewend waren. Velen waren zwaar ondervoed en moesten goed verzorgd worden. Er zijn nauwelijks verhalen bekend dat er fors betaald moest worden om kinderen op te vangen, het ging allemaal belangenloos.
Tegenwoordig maken we ons druk om wat iemand wel of niet gelooft, in de oorlog paste je je gewoon aan. Als je uit een Joods gezin kwam was het gedaan met kosjer eten, voor zover dat tijdens de bezetting nog mogelijk was, als je ongelovig was en je bij een gereformeerd gezin onderdak kreeg moest je meebidden. Zo ging dat nu eenmaal. Kinderen pikken alles snel op. Zo ook de dialecten die er gesproken werden. Binnen enkele weken spraken de onderduikertjes Drents of Fries.

Doktersbriefje

Als je wilde dat je kind naar een boer ging had je een briefje van de dokter nodig. Die schreef dan op of er noodzaak was, totaal geen noodzaak, of juist dringende noodzaak. Ondervoeding was vaak de directe aanleding om een positief briefje te schrijven. Maar een kind dat ziek was mocht niet naar het platteland. De dokter moest aangeven dat het kind op zich gezond was, maar dat er toch een dringende noodzaak was dat het de stad uit ging.
Hieronder zie je zo'n briefje van 12 februari 1945, hartje hongerwinter. Het briefje hangt in het Verzetsmuseum van Amsterdam.


Hanna van de Voort

Al eerder doken kinderen onder bij boeren, iemand moest hen er naartoe brengen. Een zo'n held was Hanna. Zij is kraamverzorgster in Limburg, samen met twee vrienden start ze in 1942 een 'lifeline' om Joodse kinderen onder te laten duiken. Het merendeel van de kinderen komt via de Plantage Middenlaan (link) waar Walter Süskind (link) alles in het werk stelt om Joodse kinderen te redden.
Hanna brengt de kinderen onder bij, veelal, Katholieke boeren waar ze geregeld overgeplaatst worden naar nieuwe locaties omdat de kans dat ze ontdekt worden blijft bestaan. De kinderen krijgen nieuwe namen.

Hanna wordt door de Duitsers opgepakt en gemarteld, maar zwijgt. Haar verwondingen zijn dermate erg dat zij er blijvend invalide van is gebleven. Zij overleefd de oorlog en wil een boek schrijven over haar ervaringen. Zij verzamelt verhalen en foto's van zo'n vijftig kinderen, haar zus Mien geeft het boek uit. Het originele album van Mien en Hanna van de Voort ligt in het Verzetsmuseum in Amsterdam.
Hanna van de Voort overlijdt in 1956, in 1987 krijgt zij de Yad Vashem Medaille, in Tienray (Limburg) staat een bronzen beeldengroep als eerbetoon aan de verzetsgroep rond Hanna van de Voort. Aan haar voormalige woonhuis, de Spoorstraat in Tienray, is een plaquette bevestigd met de tekst:

HIER WOONDE HANNA VAN DE VOORT
ZIJ WAS EEN VOORBEELD VAN MOED EN NAASTENLIEFDE
HONDERDEN JOODSE KINDEREN, ONDERDUIKERS, PILOTEN EN KRIJGSGEVANGENEN REDDE ZIJ HET LEVEN
1940-1945
UIT DANKBAARHEID.


Hanna redde 123 Jooddse kinderen door hen bij boerenfamilies te laten onderduiken.

De Hunnen van Jan Cremer

Cremer schreef een boek over de boeren die wel misbruik maakten van de situatie, een deel hieruit:





Hoewel dit boek een roman is, is het sterk autobiografisch

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem