De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Concentratiekampen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog

De meningen lopen uiteen, maar er waren kampen in Nederland, of dat er drie, vijf, vijftien of nog veel meer waren hangt mede af van de definitie 'kamp'. De Duitsers hadden er een handje van een werkkamp op te richten naast een 'project'. Als bijvoorbeeld een stuk land moest worden bewerkt dan werden er barakken gebouwd of grote panden of landgoederen gevordert om arbeiders in te huisvesten.
Van dit soort kampen zijn er minstens 39 geweest.

Konzentrationslager Herzogenbusch
Dit SS kamp staat beter bekend als 'Kamp Vught' en werd in 1942 gebouwd. Het diende als concentratiekamp. Joden, Jehova's, Zigeuners en opgepakte verzetsmensen werden hier gedetineerd, naar schatting 31.000, waarvan er rond de 750 in het kamp zelf overlijden. De meesten werden op transport gezet naar andere kampen.
Commandant van het kamp was Karl Chmielewski die na zijn ontslag, amper een jaar na de opening van het kamp, een totale chaos achterlaat. Er is slecht drinkwater en veel te weinig te eten.

Adam Grünewald zet de puntjes terug op de 'i' maar voert de discipline zo ver op dat elf vrouwen om het leven komen. De Duitsers stellen hem als voorbeeld dat ze het goed voor hebben Kamp Vught met de Nederlanders en sturen hem naar het front alwaar hij sneuvelt.
Hij wordt opgevolgd door Hans Hüttig die geheel in lijn met de SS het kamp streng leidt. De meeste dodelijke slachtoffers zouden onder zijn regime vallen.

Philips
De electronica-gigant is dan vooral bekend van radio's en gloeilampen. Direct naast het kamp opent Philips een werkplaats waar gedurende de oorlog ruim een jaar gewerkt wordt door de gevangenen van het kamp. Zij kennen dan de verschrikkingen uit de andere kampen al en zijn op zich blij dat ze mogen werken en niet worden gedeporteerd naar een van de vernietigingskampen.
Omdat de Duitsers geld krijgen van Philips is iedereen min of meer tevreden met deze situatie. Philips liet in kamp Vught hoofdzakelijk radio's in elkaar zetten. Het staat vast dat als Philips niet aan deze werkverschaffing had gedaan er meer slachtoffers te betreuren zouden zijn geweest.
Zo kan een verhaal over een zogenaamd 'fout' bedrijf dus ook een positieve kant hebben.

Na de oorlog werden er gedurende korte tijd 'foute' Nederlanders en opgepakte Duitsers vastgehouden. Toen de laatste gevangene veroordeeld was werd het kamp deels gebruikt voor de huisvesting van Molukkers die nog altijd streven naar een eigen staat. Ook richtte men er een museum in waarmee Kamp Vught een nationaal monument werd.

Onder Kamp Vught vielen een aantal kleinere kampen, te weten bij:
Arnhem
Breda
Deelen Den Haag (Scheveningen)
Eindhoven
Gilze-Rijen
Haaren
Leeuwarden
Moerdijk
Roosendaal
Sint Michielsgestel
Venlo

...lees hier meer over de Aussenkampen van Kamp Vught...

Kamp Vught
Lunettenlaan 600
5263 NT Vught
T 073 - 656 67 64
Entree vrij, maandag gesloten
http://www.nmkampvught.nl/



Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort
'Kamp Amersfoort' wordt op 18 augustus 1941 geopend en bestond al toen de Duitsers het in gebruik namen want het Nederlandse leger maakte er gebruik van. Zo'n 35.000 gevangenen hebben in dit relatief kleine en eenvoudig opgezette kamp gezeten. Diegenen die de honger en slechte behuizing wisten te doorstaan werden in 1943 overgebracht naar Kamp Vught.

De gevangenen moesten het kamp runnen onder leiding van SS'er Walter Heinrich. Een van de bewakers was Joseph Kotälla die in negatieve zin opviel door zijn enorme wreedheid. Na de oorlog werd hij veroordeeld en opgesloten in de koepel van Breda, hij was een van de 'Vier van Breda'.

Het kamp was klein, maar bevreesd, want je moest er hard werken in de bossen, je kreeg slecht te Kamp Amersfoort eten en als je niet meer kon werken werd je op transport gezet naar een van de vernietigingskampen. Kamp Amersfoort diende tevens als Durchgangslager (doorvoerkamp, tussenstation naar de kampen in Polen.)

Kamp Amersfoort
Bezoekersgids (pdf) Loes van Overeemlaan 19
3832 RZ Leusden
Tel: 033 - 461 31 29
Entree vrij
http://www.kampamersfoort.nl/


...meer over Kamp Amersfoort op De Dokwerker...


Polizeiliches Durchgangslager Westerbork
Bij velen is Kamp Westerbork niet voor niets het meest bekend. Westerbork was een Durchgangslager waar bijna 110.000 gevangenen op transport zijn gezet naar een van de vernietigingskampen om nooit meer Westerbork terug te keren. In het kamp zelf stierven ongeveer 640 mensen.

Dit door de Nederlandse regering gebouwde kamp was aanvankelijk bedoeld om Joodse Duitsers die vluchtten voor de nazi's op te sluiten. Zij werden gezien als ongewenste vluchtelingen. Op deze manier wilde Nederland de verstandhouding met de Duitsers goed houden.
Besef ook dat in 1937 Juliana getrouwd was met Prins Bernhard en daar dertig nazi's bij aanwezig waren. Koningin Wilhelmina steunde de bouw van het kamp. Het duurde tot twee jaar na het begin van de oorlog alvorens het bevel over het kamp door de Duitsers zelf werd gevoerd.

Anne Frank heeft hier gevangen gezeten voordat zij naar Bergen-Belsen werd gedeporteerd waar zij overleedt. Tot 1949 is het kamp gebruikt om NSB'ers en collaborateurs gevangen te houden die in afwachting waren van hun proces.
Sinds 1983 is er een herinneringscentrum.

...meer over Kamp Westerbork...

Andere kampen

Als je zoekt naar Nederlandse kampen in de Tweede Wereldoorlog zul je steevast bovenstaande drie tegenkomen. Amersfoort, Vucht en Westerbork. Maar er waren meer kleine kampen die kort hebben bestaan of zeer omstreden waren. Soms zelfs een combinatie daarvan en gerund door Nederlanders. Ik bespreek ze hieronder kort. Kamp Erika

Kamp Schaarshoek
In de provincie Overijssel, vlakbij Zwolle, ligt het plaatsje Heino, het telt hedentendaage nog geen 7.000 inwoners. In 1933 werd daar twee kilometer buiten het dorp door de Nederlandse regering een werkverschaffingskamp gebouwd, midden in de Sallandse natuur. Vijf minuten van het kamp lag de spoorlijn die het gebied verbond met Zwolle en de rest van Nederland.
Dit kamp werd tijdens de oorlog door de Duitsers gebruikt om Joden onder te brengen, door de beperkte omvang sloten de Duitsers het kamp in de lente van 1942, de geïnterneerden werden overgebracht naar Westerbork. Vrij snel namen de Duitsers het kamp toch weer in gebruik, maar nu als onderkomen voor mensen die uit hun huizen langs de Noordzeekust moesten vanwege het bouwen van de Atlantikwall.
Het is nu een vakantiekamp.

Kamp Schoorl
In 1939 nam de Nederlandse regering dit kamp in gebruik als legerkamp maar al snel na de inval door de Duitsers namen zij het kamp over als internerings- en concentratiekamp. Eind 1941 werd het gesloten omdat het onpraktisch gelegen was. Na de oorlog deed het kamp dienst als gevangenis voor collaborateurs en werd in 1949 gesloten.

Kamp de Biesbosch
De Biesbosch was een gebied waar de Duitsers liever niet kwamen. Daar maakte het verzet dankbaar gebruik van door daar onder te duiken maar er werd tijdens de hongerwinter van 1944 ook een boot ingericht als krijsgevangenenkamp. Toen de boot te klein werd kwam er een tweede boot bij. Deze twee boten werden 'Kamp de Biesbosch' genoemd en diende dus voor het verzet om gevangen genomen Duitsers op te sluiten.
Dit kamp heeft slechts enkele maanden bestaan.

Kamp Balderhaar
Vlakbij het Overijsselse plaatsje Kloosterhaar stond Rijkswerkkamp Balderhaar dat in 1938 in gebruik werd genomen, er konden zo'n 100 mensen tegelijkertijd verblijven. Het kamp werd bewoond door werklozen die moesten helpen bij het ontginnen van grond. In april 1942 namen de Duitsers het kamp over, er moesten Joden in worden gehuisvest. Ook zij werden als arbeider gebruikt.
Het kamp bestond uit twee lange barakken, er was geen enkele vorm van vrijheid meer. De gevangenen kregen weinig te eten en moesten de gehele dag hard werk.
Het kamp is naar mijn idee slechts drie maanden operationeel geweest, de geïnterneerden werden doorgestuurd naar doorvoerkamp Westerbork. Werkkamp Balderhaar werd pas in 1953 afgebroken. Niets herinnerd meer aan dit kamp.

Tijdens mijn zoektocht naar informatie over werkkampen stuitte ik op nog veertig kampen, gelijk aan die in Kloosterhaar.

Kamp Prins Bernhard
Zie de LINK

Rerserveringskampen
Een reserveringskamp was in eerste instantie niet bedoeld om Joden te deporteren naar een van de vernietigingskampen. Maar de Duitsers hadden wel een tweede bedoeling met de reserveringskampen. Andere Joden konden een verzoek indienen om hier ook in te mogen wonen zodat zij veilig zouden zijn. Zij werden echter direct opgepakt en naar een concentratiekamp gestuurd. De bewoners van de reserveringskampen werden uiteindelijk ook gedeporteerd, maar naar Theresiënstad in Tjechië dat eveneens een reserveringskamp was. De meesten kwamen na de oorlog terug.

Villa Bouchina
Villa Bouchina lag in Doetinchem, het was een pastorie van de gereformeerde kerk en diende in de Tweede Wereldoorlog gedurende zeven weken als verblijfplaats voor negen Joden waarvan de Duitsers dachten dat ze mogelijk van nut voor hen konden zijn.

Kamp Haaren (viel onder het commando van Kamp Vugt)
Kamp Haaren in Noord-Brabant bestond vrij lang, namelijk van eind 1941 tot en met begin 1944. Het kamp werd door de Duitsers gebruikt ter afschrikking. Met name vooraanstaande Nederlanders en verzetsmensen werden er opgesloten, omtrent het exacte aantal verschillen de meningen, mijn schatting is 4.500.
Na 5 september 1944 (dolle dinsdag) werd het kamp door de Duitsers ontruimd, de helft van de gevangenen is hoogstwaarschijnlijk omgekomen in een concentratiekamp.
Ook zaten er veel geheim agenten gevangen die door de Engelsen in het kader van het Englandspiel en Plan Holland in bezet gebied waren gedropt maar gelijk werden opgepakt door de Duitsers.

Kasteel De Schaffelaar
Landgoed Schaffelaar is een landhuis in Barneveld. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het van februari tot en met september 1943 gebruikt om rond de 450 Joodse Nederlanders te gijzelen.

Huize De Biezen
In dit 'reserveringskamp' zaten rond de 180 Joden waarvan de Duitsers dachten dat ze ooit goed van pas zouden komen, als ruil voor gevangen genomen Duitse officieren bijvoorbeeld. Huize de Biezen was een landgoed gelegen aan de weg van Lunteren naar Barneveld.

Kleinseminaries Sint Michielsgestel en Haaren
Dit waren een soort van reserveringskampen, vooraanstaande Nederlanders werden hier opgesloten en doorgaans beter behandeld dan de gemiddelde burger in Nederland het had. Enig vergelijk met de erbarmelijke toestanden in de concentratiekampen is totaal niet te maken. De meesten hielden zich ook aan de voorschriften en waren al blij dat ze niet op transport werden gezet.
Toch zijn enkelen gefusilleerd om een voorbeeld te stellen.

KAMPEN RONDOM OMMEN
Kamp Eerde
Kamp Arriën
Kamp Erika
Kamp Molengoot
Kamp Kloosterhaar
Kamp Baalderhaar
Kamp Junne
Kamp De Vecht
Kamp Laarbrug
Kamp Alteveer


Onderstaande beschrijving kan op ieder van deze kampen van toepassing zijn. Ik begin met Eerde, maar Flip, die ik naderhand bespreek, zat in Molengoot. Het betreft allemaal kampen rondom Ommen.

Vlakbij Den Ham (en Ommen) werd in de dertiger jaren werkkamp Eerde opgezet voor jongeren die werkloos waren. De Duitsers namen het in de oorlog kort in gebruik, opvallend is dat de gemeente het toen ook in gebruik hield. Later werd het een internaat voor wils-zwakke jongens, weer later voor jongens die schipper wilden worden.
Dit kamp werd ook wel Concentratiekamp Ommen genoemd en later Barakkenkamp van de Hitler-Jugend. In de vijftiger jaren woonden er Molukkers. Het enige wat nu nog herinnert aan kamp Eerde is de beheerderswoning aan de Hammerweg 65 die nog bewoond wordt.

D.U.W. kamp Arriën, DUW stond voor Directie RijksDienst voor de Uitvoering van Werken, de voormalige Rijksdienst voor Werkverruiming. Er is niets meer dat herinnert aan een kamp in de oorlog, al wat je nu ziet zijn langerekte velden waarop gewassen worden verbouwd.
De crisisjaren van de jaren dertig in de vorige eeuw leidden tot opstand in het westen, goed voorbeeld daarvan is het Jordaanoprer van 1934. Voor arbeidsintensieve projecten werden arme mensen uit, bijvoorbeeld Amsterdam, ingezet in het oosten. met name het omploegen van woeste grond was een van de taken. In de jaren tot de oorlog hebben naar schatting 65.000 mensen in een van deze kampen een tegenprestatie geleverd voor de bijstand die zij van de overheid ontvingen.
Kamp Arriën dateert van 1939 maar toen werd het nog niet gebruikt. Er stonden twee kleine barakken, twee middelgrote en twee grote. Dit kamp was niet ujniek, alle kampen zagen er nagenoeg hetzelfde uit, kortom, er is flink bespaard op de architect.

Kamp Arriën werd uiteindelijk een werkkamp met een omheiding van prikkeldraad, er was een grote poort met een bord waarop in zwarte letters Tot ziens in vrij Mokum Kamp Arriën stond. Het werd aan het einde van het eerste oorlogsjaar officieel in gebruik genomen, op 2 december 1940. Armen uit Amsterdam en Den Haag waren de eerste 'bewoners'.
In juni 1942 werd kamp Erika in Ommen als strafkamp in gebruik genomen, er zaten voornamelijk Nederlanders die de wet hadden overtreden. Later gebruikten de Duitsers het kamp als heropvoedings- en doorvoerkamp. Na de oorlog deed het kamp dienst als gevangenis voor collaborateurs. Het werd 1 januari 1947 gesloten. Het kamp is nu een camping/ vakantiepark.
Eind 1941 kwamen er steeds vaker Joden naar de kampen rond Ommen, ze wisten echter al dat ze hier niet lang zouden blijven, de geruchten over wat zich afspeelde in de kampen en met name in Auschwitz, waren talrijk. We praten dan over eind 1941, begin 1942. Hier was zeker geen sprake van vrijwilligheid, het waren de Duitsers die Joden verplicht naar een van de kampen rondom Ommen hadden gestuurd.

Een van de overlevenden, die ook in andere Nederlandse en Duitse kampen heeft gezeten, noemde Erika 'het ergste' van allemaal. Op 11 april 1945 werd het kamp bevrijd.
Een van de bewakers die hier zeer hardhandig te werk ging was Herbertus Bikker, 'de Beul van Ommen', hij mishandelde gevangenen voordat hij ze aan de Duitsers uitleverde. Bikker overleed in vrijheid in 2008, hij was uit Nederland en dus aan zijn straf ontsnapt, de Duitsers hebben hem nooit uit willen leveren.
Kamp Erika wordt ook wel eens met een 'c' geschreven, die verwarring komt voort uit de naamsverandering die direct na de bevrijding plaats vond toen het kamp in gebruik werd genomen als een internetringskamp voor foute Nederlanders.

Hanns Rauter was de hoogste SS'er in bezet Nederland, de Nederlandse en Duitse politie in Nederland vielen onder zijn directe verantwoordelijkheid. Hoewel hij formeel aan Arhur Seyss-Inquart verslag moest uitbrengen hield hij innige contacten met Heinrich Himmler. De kampen die in Nederland werden ingericht als doorvoerkamp waren opgezet onder leiding van Rauter.
Op last van Rauter werd er op 25 april 1942 besloten dat Joden onder verscherpt toezich kwamen zodat zij geen contacten meer konden onderhouden met Amsterdam, waar inmiddels veel Joden verplicht woonden. In totaal zaten er toen 700 Joden in vijf kampen rondom Ommen.
De Joden werden vanuit de verschillende werkkampen begin oktober 1942 door de Duitsers met hulp van de Nederlandse politie 'afgevoerd' naar Westerbork, de Joden werd verteld dat zij daar hun familie terug zouden zien. Niets was minder waar uiteraard.

Één stel geloofde niet in dit sprookje en vluchtte. De omstandigheden in deze kampen was erbarmerlijk. Dit werd pas in 1997 duidelijk door een briefwisseling van een Joodse jongen, Philip (Flip) Slier, met zijn ouders in Amsterdam. Hij was opgepakt en in kamp Molengoot als dwangarbeider tewerkgesteld, in een aantal uit het kamp gesmokkelde brieven beschrijft hij over zijn hoop, verlangen en verwachtingen, maar ook over het steeds harder wordende kampleven. Hij bleef in een goede afloop geloven, helaas mocht het ook voor hem niet zo zijn.
Hij besloot zijn brieven met: "Tot ziens in vrij Mokum". Onder deze naam is in 1999 een boekje verschenen met de indrukwekkende brieven.

Met Flip liep het niet goed af. Toen de Joden via Kamp Westerbork naar een van de concentratiekampen werden gedeporteerd vluchtte Flip op 3 oktober 1942 en en ging naar Amsterdam. Enkele dagen later werd hij aangehouden en via Kamp Vught naar Sobibor gedeporteerd waar hij op 9 april 1943 werd vergast.
Drie maanden later werden zijn ouders daar ook vergast. De familie Slier bestond uit 56 leden, 50 van hen werden in een van de Duitse concentratiekampen vermoord.

Kamp Beenderribben
Er waren veel werkkampen in Nederland, teveel om op te noemen, dieptragisch eigenlijk. Veel kampen werden voor de oorlog gebruikt om werklozen en a-socialen op te vangen.
Beenderibben bij Blokzijl bood plaats aan 500 mensen, van 1940 tot en met 1942 zaten er Nederlanders van allerlei pluimage, maar vanaf 1 oktober 1942 werd het kamp alleen nog gebruikt als tijdelijk opvangkamp voor Joodse mannen die vrij snel na aankomst werde doorgestuurd naar Westerbork. Toen Nederland volgens de Duitsers 'Judenfrei' was stond het kamp leeg.
Na de oorlog werd het gebruikt om nazi's (Duitsers en Nederlandse NSB'ers) te interneren.

Plaatsen waar kampen stonden waren:
Alteveer
America
Amersfoort
Andijk
Arrien
Asten
Baarschot
Balderhaar
Beenderriben
Beetse Beltman
Bergentheim
Betlem
Beugelen
Bladel
Bosplan
CampHuijzen
De Biezen
De Bruine Enk
De Bruynhorst
De Conrad
De Fledders
De Kappel
De Kemp
De Landweer
De Pierik
De Rips
De Schaffelaar
De Slikken
De Terp
De Vanenburg
De Vecht
De Vossevelt
De Wite Peal
De Wittebrink
De Zomp
Diever
Echten
Eind van't Diep
Geesbrug
Gijsselte
Halfweg
Havelte
Helden-Beringen
Hessum
Het Overbroek
Heythuysen
Hoogland
Hornhuizen
Hunsel
Ilpendam
It Petgat
Jeugd Herberg Vaals
Junne
Kikkerij
Kloosterhaar
Klundert
Koopmanspolder
Kremboong
Lage Mierde
LauwerPolder
Lieverde
Linde
Mantinge
Moerdijk
Molengoot
Nieuwe Sluis
Oranje Kanaal
Orvelte
Oss
Palastina
Pikbroek
Proefveld v.d.Helm
Ruinen
Schaarshoek
Schiphol Oost
Schoorl
Schuttershof
Sevenum
Steenwijkerdiep
Stuifzand 't Harde
't Wijde Gat
't Wijde Veld
't Zand
't Zandt
Texel
Twilhaar
Twiske
Venlo
Venray
Villa Bouchina
Vledder
Vught
Wanrooy
Wervershoof
Wester Nieland
Westerbork
Westhaven
Westpolder
WoldLakeweg
Woudenberg
Ybenbeer

Na de oorlog is aan slechts elf Joodse dwangarbeiders smartegeld uitgekeerd. Dit geld was tevens een deel van het nog niet uitbetaalde loon, werkgever en uitbetaler was de Heidemij die formeel de leiding had over de tewerkgestelden.

Kamp Molengoot

Joden die voor tewerkstelling in Nederlandse rijkswerkkampen werden opgeroepen moesten zich verzamelen in de hal van het Amstelstation. Op de foto van het Stadsarchief Amsterdam houdt een man een bord omhoog met de naam van het rijkswerkkamp Molengoot nabij Ommen.

De foto is gemaakt door Bart de Kok (link), een NSB'er (1896-1972.) begin deze eeuw werden ruim 250 van zijn foto's in Amsterdam gevonden tijdens de verbouwing van een huis.

Meer over kampen:
   KAMPEN IN AMSTERDAM

   KAMPEN IN NEDERLAND

   VERNIETIGINGSKAMPEN

   KAMPEN IN EUROPA

   KAMPEN BUITEN EUROPA


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem