De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Hans Georg Calmeyer

Deze pagina is het gevolg van onderzoek naar wie deze 'nazi' was. Bewust plaats ik de leestekens want naarmate ik me verder verdiepte in deze man kwam ik tot de conclusie dat ik hier wel eens te maken zou kunnen hebben met de 'minst foute Duitser' uit de Tweede Wereldoorlog. Hans Georg Calmeyer

Directe aanleiding om een overzicht van nazi's (link) te maken was de film over een Duitse Jood die voor de Joodsche Raad werkte, Walter Süskind (link.) Ik raakte een beetje de draad kwijt wie nou wie was.
Maar tijdens mijn zoektocht stuitte ik op nog een Duitser die volgens velen meewerkte aan de zuiveringen, maar als je even verder kijkt moet je veel nuances aanbrengen. Süskind redde zo'n 500 Joodse kinderen, sommigen zeggen 1.000. Maar Hans Calmeyer redde duizenden Nederlandse Joden het leven, maar zijn heldendaad wordt door Nederland tot op de dag van vandaag niet erkend. De Duitsers en Israeliërs denken daar anders over.

Het beste argument om te onderbouwen dat Calmeyer geen nazi was is misschien wel zijn, helaas mislukte, poging om 6.000 Amsterdamse Joden in één keer vrij te krijgen. Maar daarover straks meer.

23 juni 1903

In de zomer van 1903 wordt Hans Georg Calmeyer in Osnabrück geboren. Hij heeft dan al drie broers waarvan er twee omkomen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Als Hans tien jaar is gaat hij naar het gymnasium, aansluitend gaat hij studeren om jurist te kunnen worden. In 1930 studeert hij 'cum laude' af en gaat aan de slag als officier van justitie.

Calmeyer toont zich een sociaal man die zich breed oriënteerd. In 1934 krijgt hij te maken met een beroepsverbod (Berufsverbot) omdat hij Communistische uitlatingen heeft gedaan, iets wat in het nazistische Duitsland van Hitler absoluut niet getolereerd wordt.

Kennisgeving van het verbod om nog langer zijn beroep uit te oefenen Beroepsverbod Calmeyer

De militair Calmeyer
Calmeyer wordt in 1939 opgeroepen voor militaire dienst, vanwege zijn opleiding wordt hij ingedeeld bij een commandopost die gegevens moet verwerken die door zogenaamde 'Flugwachen' worden aangeleverd. De Flugwachen hebben als taak het luchtruim te bewaken of er geen vijandige toestellen aan komen. De dienst die al deze gegevens bundelt en doorgeeft aan de hoogste officieren heet de Fluko (Flugwachkommandos.) Calmeyer was bij de Fluko ingedeeld en werd als zodanig met de troepen meegestuurd die in mei 1940 Nederland binnentrekken.
Waarom is niet bekend maar óf Calmeyer werd niet voldoende vertrouwt, óf hij werd gezien als de ideale man voor een volgende, zeer belangrijke, functie.

Abteilung Innere Verwaltung

Het is maart 1941, Hitler ontvouwt zijn plannen verder die in feite al jaren bekend zijn, er is een 'Jodenvraagstuk' dat opgelost moet worden. In alle bezette gebieden worden er afdelingen opgericht die slechts één taak hebben: het registreren van Joden. Iedereen moest zich registreren waardoor het vanzelf duidelijk zou worden wie wel en wie niet van Joodse afkomst was.
Hans Calmeyer geeft leiding aan de Abteilung Innere Verwaltung van het Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz en richt binnen deze dienst de Entscheidungsstelle op. Dit bureau besliste of iemand wel of geen Jood was. Vast staat dat op tweederde van de verzoeken (5.500) gunstig is beslist.

Van belang is te weten of deze verzoeken gedaan werden door Nederlanders die echt niet van Joodse afkomst waren of dat het ging om Joden die met vervalste papieren probeerden hun lot een andere wending te geven. Meerdere onderzoeken duiden op het laatste. Oftewel, Calmeyer besliste gunstig hoewel hij wist dat er sprake was van vervalsingen.
Aan de ene kant kun je je afvragen waarom hij niet op alle verzoeken gunstig besliste, aan de andere kant zou dat wel erg zijn opgevallen en een aanzuigende werking hebben gehad. In vergelijking tot Walter Süskind: die redde 500 Joodse kinderen het leven door te sjoemelen met de papieren, maar via de Hollandsche Schouwburg gingen er uiteindelijk toch zo'n 60.000 Joden richting de vernietigingskampen.

Bewijs
Tja, stel dat vaststaat dat Calmeyer het leven redde van 3.500 mensen maar er net zoveel op transport liet zetten, is hij dan een nazi? Een moordenaar? Een held? Of van alles een beetje? Calmeyer wist het zelf ook niet, hij twijfelde openlijk. Calmeyer was een gewetensvol man die dus al ver voor de oorlog (1934) zelf te maken kreeg met een beroepsverbod in Duitsland.
Naar aanleiding van een boek dat over Hans Calmeyer werd geschreven en een tentoonstelling laaide de discussie weer op, was hij goed of was hij fout? Sprekend was de reacie van een Calmeyer-Jodin, want zo werden de Joden genoemd die door tussenkomst van Calmeyer de oorlog overleefden.

Henny Leefsma

Henny vindt dat er niet genoeg kan worden stilgestaan bij de Tweede Wereldoorlog dus wil zij graag haar verhaal doen. Zij was het vriendinnetje van Anne Frank waarover Anne het heeft als zij over ene Hetty schrijft. Henny wordt aanvankelijk gered door Calmeyer maar uiteindelijk beland zij toch in Auschwitz. Wonder boven wonder overleeft Henny deze hel, ze wordt bevrijdt door de Russen. Jarenlang vertelt zij op scholen wat zij heeft meegemaakt opdat 'dit nooit meer gebeuren zal'.
Tijdens de indringende gesprekken vertelt zij ook altijd over Hans Calmeyer die haar niet alleen bestempelde als Calmeyer-Jodin maar ook een onderduikadres voor haar regelde.

Weetje 01
Henny Leefsma reist zo min mogelijk met de trein, dat roept teveel herinneringen op aan de veewagen waarmee zij werd afgevoerd naar Auschwitz.

Weetje 02
Haar zoon Ruben is al vele jaren poppenspeler, maar zet de lezingen voort nu zijn moeder dat niet meer kan opbrengen door haar hoge leeftijd, wanneer er belangstelling mocht zijn voor een lezing. Je kunt Ruben bereiken via zijn WEBSITE.

Video over Henny Leefsma

Marianne Willems-Hendrix

Calmeyer kwam uit Osnabrück, ter zijner ere werd er in 2003 een tentoonstelling opgesteld waarbij een voormalig Joods dienstmeisje uit zijn Haagse periode aanwezig was. Zij bleek een van de Calmeyer-Joden te zijn en toonde haar identiteitsbewijs met de Calmeyer-stempel waardoor zij aan deportatie ontkwam.
Mevrouw Willems-Hendrix (92 in 2003) emigreerde na de oorlog naar de Verenigde Staten. Zij was lovend over Calmeyer maar gelijk triest gestemd dat er zoveel controverse rondom zijn persoon bleef bestaan. Hierop schonk zij het NIOD in Amsterdam 1 miljoen dollar om voor eens en voor altijd duidelijk te krijgen waar deze Duitse jurist nu gestaan had tijdens de bezettingsjaren. Naarmate de onderzoeken vorderden werd steeds duidelijker dat de 'voors' talrijker waren dan de 'tegens'.

De eindrapportage heeft mevrouw Willems-Hendrix niet gelezen, wel vele tussenrapportages. In 2007 overleed zij op 95-jarige leeftijd in de Verenigde Staten.

Zeer in het oog springend ontlastend bewijs

Helaas, een mislukte poging pleit misschien nog wel het meeste voor Hans Calmeyer. 6.000 Portugese Amsterdamse Joden probeerde hij te redden door met vervalste papieren op de proppen te komen waaruit zou moeten blijken dat de grote groep tot een ander ras zou behoren.
Bekend is dat andere Duitse diensten het niet vertrouwden en anders beslisten.

Duits eerbetoon
Na de oorlog zit Hans een tijdje vast maar het kwam niet tot een proces en hij verhuisde terug naar zijn geboorteplaats waar hij in dienst tad van de regering als officier van justitie, een functie die hij voor de oorlog ook had. Biografie Hans Calmeyer
Voor de Duitsers is hij veruit de grootste redder van Joodse levens in de Tweede Wereldoorlog die tussen 1941 en 1945 een haast onmogelijke balans moest zien te vinden tussen een humanitair beleid en het patriotisme dat door Duitsers toch als uiterst vanzelfsprekend wordt beschouwd.

Na de Yad Vashem onderscheiding in 1992 kende zijn geboortestad Osnabrúck hem in 1995 de 'Möser-Medaille' toe vanwege de unieke en grootse wijze waarop hij Nederlandse Joden het leven redde.

Peter Niebaum is een Duitse onderzoeker/ schrijver die de biografie van Hans Calmeyer schreef waarvan in 2003 een sterk verbeterde versie verscheen. Ein Gerechter unter den Völkern. Hans Calmeyer in seiner Zeit (1903-1972.) Er is ook een Duitse WEBSITE gemaakt over Calmeyer.

Conclusie

Calmeyer staat voor sommigen te boek als een nazi, maar deze Duitse jurist was zeker geen doorgewinterde nazi, pas vele jaren later werd dit erkent, hoewel in Nederland niet.
De meeste documenten waarmee de Joden aan kwamen zetten waren vervalsingen, vaak zelfs door een leek nog te doorzien, maar Calmeyer verleende bij de kleinst mogelijke opening al vrijstelling. Hierdoor kwam hij vaak in botsing met officieren van andere Duitse diensten omdat er hierdoor te weinig Joden op transport konden worden gezet.

Op het kantoor van Calmeyer wisten meerdere mensen van zijn ruimhartige beleid, zij werkten mee door ook papieren te vervalsen waardoor nog meer mensen de dans konden ontspringen. De meest realistische schatting van levens die hij op deze manier redde is 5.000. Na de oorlog werd hij niettemin gearresteerd, maar nimmer voor een rechtbank gebracht omdat al snel duidelijk werd dat hij geen nazi was maar juist alles in het werk had gesteld velen een triest lot te besparen.

Calmeyer stierf als vrij man op 69-jarige leeftijd in 1972 in zijn geboorteplaats in Duitsland. Daarna kwam er steeds meer informatie over zijn goede daden naar buiten waarop de Israeliërs in 1992 besloten hem postuum de Yad Vashem onderscheiding te geven.

Ik houd mij vast aan de Yad Vashem stichting die jarenlang onderzoek naar hem heeft gedaan en honderden getuigen heeft opgespoord en gehoord. Een onderscheiding van Yad Vashem wordt alleen uitgereikt als er in de ogen van de stichting geen enkele twijfel is.

Van het feit dat Calmeyer in Nederland nooit tot verzetsheld zal worden opgewaardeerd ben ik me wel bewust. Ik sluit me aan bij wat een naaste medewerker (Van Proosdij) van Hans Calmeyer in 1998 over hem zei: "onder de gegeven omstandigheden kon het haast niet beter."

Hieronder een van de 'vrijbrieven' die Hans Calmeyer schreef om Joden te redden
Calmeyeer Jude

Amsterdammers dienden zich te laten registreren als Jood als dat ze dat waren, in sommige gevallen
zette Hans Calmeyer een stempel dat er omstandigheden waren waarom deze persoon zich niet
als zodanig hoefde te laten registeren


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem