De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Documentaire Shoah van Claude Lanzmann.

Claude Lanzmann is een Parijse filosoof en journalist die in 1925 werd geboren., zijn belangrijkste werk is de documentaire SHOAH.

Shoah gaat volgens Lanzmann niet over de overlevers, maar over de dood. Het maakte van Claude soms een depressief mens die bijna de dood vond toen hij tenonder dreigde te gaan aan de somberheid die hij in kaart bracht. Shoah is een zeer indringend document waarbij Lanzmann geen gebruik maakte van acteurs, maar van overlevenden.
De documentaire uit 1985 duurt ruim negen uur en vertelt aan de hand van getuigen de geschiedenis van de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Terecht heet de film 'SHOAH' en niet 'holocaust' omdat shoah staat voor systematische vervolging en vernietiging, een holocaust kan ook een offer zijn, maar niet ieder offer is opgelegd. Vandaar dat 'SHOAH' een betere term is voor de verschrikkingen die de Joden ondervonden.

Abraham Bomba

Als je in Nederland iets wilt lezen over de in 1919 in Boyden - Oberslazen, Duitsland, geboren Bomba kun je je de moeite besparen, ik zeg daarmee niet dat er opzet in het spel is, maar juist Abraham is een sprekend voorbeeld van hoe de nazi's te werk gingen. Bomba wordt door Lanzmann opgespoord, de 'kapper' van Treblinka. Abraham was een Duitse Jood, zijn vader overleed in 1930, hij en zijn familie verhuisden naar Polen waar zij in 1939 getuigen waren van de inval van de Duitse troepen.
Czestochowa was een Poolse stad waar veel Joden woonden, de familie Bomba werd in 1941 gedwongen om daar te gaan wonen. Czestochowa werd een van de Joodse gettos in Polen. Abraham trouwde met zijn jeugdliefde Reizl, zij kregen één zoon, Berl, Abraham werkte als kapper in het getto.

Treblinka

In september 1942 werden Reizl, Berl en Abraham gedeporteerd naar vernietigingskamp Treblinka, een concentratiekamp in Polen. Hij werd na aankomst gescheiden van zijn familie en zou ze nooit meer terug zien, zij werden direct na aankomst vergast. Abraham werd verplicht tewerkgesteld.
Voordat vrouwen en kinderen werden vergast moest hij ze kaal scheren. Ook sorteerde hij kleding van aangekomen gevangenen. Abraham wist in januari 1943 samen met twee anderen te ontsnappen en keerde terug naar zijn voormalige woonplaats Czestochowa om verzet te plegen tegen de bezetter.

Hij ontmoette Regina waarmee hij trouwde. Het noodlot sloeg echter opnieuw toe, het getto Czestochowa moest van de nazi's ontruid worden, iedereen werd weggevoerd. Zowel Bomba als zijn vrouw kwamen in een werkkamp in de buurt terecht, de Russen bevrijdden hen in 1945.
Na de oorlog emigreerde hij met zijn vrouw naar de Verenigde Staten waar zij een dochter, Bonnie, kregen. Bonnie schonk hen drie kleinkinderen. Tijdens de Treblinka processen getuigde Abraham tegen zijn voormalige bewakers en hun officieren. Over zijn ervaringen schreef hij boeken en gaf hij veel interviews, op scholen vertelde leerlingen hij over zijn ervaringen. Hij woont nu in Israêl.




In SHOAH zien we Abraham en Claude in Israël waar Abraham in een kapperszaak iemands' haar knipt. Tijdens het knippen vertelt Abraham over zijn tijd in Treblinka, dat hij vrouwen en kinderen kaal moest knippen, vlak voordat zij de gaskamers in gingen. Iedereen die de film gezien heeft praat over Abraham Bomba, de wijze waarop hij zijn verhaal vertelt is zeer indrukwekkend.
Maar het is ook exemplarisch voor hoe Lanzmann te werk ging. Hij deed tien jaar over zijn documentaire SHOAH, dat geduld zie je in iedere seconde terug. Hij laat de camera draaien totdat de gesprekspartner niet meer door heeft dat er een opname wordt gemaakt, Lanzmann is nooit meer geëvenaard als interviewer. SHOAH wordt door holocaust-ontkenners aangegrepen om hun argumenten dat er nooit een holocaust heeft plaats gevonden kracht bij te zetten.
Als je negen uur film hebt uit tienduizenden meters film kan het haast niet anders dan dat details niet altijd met elkaar in overeenstemming zijn. Zo beschrijft Abraham de gaskamers niet zoals ze in werkelijkheid waren. Een detail dat niet ter zake doet, de grote lijn van zijn verhaal is helder en bevestigt wat we al wisten. Alleen brengen Lanzmann en Bomba dat op uiterst indringende wijze in beeld.

Op de vraag waarom Bomba meewerkte in het kamp zei hij: "ik had geen keuze, het was dit of, net als mijn familie, de dood".

Schuilnaam

Claude Lanzmann gebruikte vaak een schuilnaam, Claude-Marie Sorel, hij praat daar liever niet over, maar ook hij ontwam niet aan het geven van een verklaring. Lanzmann bemerkte dat hij niet altijd welkom was, zijn naam bleek voldoende aanleiding om een interview te weigeren. Lanzmann zette alles op alles om toch iemand voor de camera te krijgen.
Dat dat desondanks niet altijd lukte bleek toen hij in 1978 SS-Unterscharführer Franz Suchomel benaderde voor een gesprek, Franz was van augustus 1942 tot oktober 1943 werkzaam als bewaker in Treblinka. In 1965 was Suchomel tot zes jaar gevangenisstraf veroordeeld, vanwege zijn betrokkenheid, maar vier jaar later wegens goed gedrag alweer vrij man.

Suchomel wilde wel praten, mits hij alleen een microfoon voor een bandopname zou krijgen, gefilmd worden wilde hij pertinent niet. Ook mocht zijn naam niet genoemd worden. Lanzmann prepareerde daarop een kleine camera die er uit zag als een microfoon, tijdens het gesprek versprak de nazi zichzelf en noemde zelf zijn naam, later zei hij tijdens de opnamen dat hij niet wilde dat zijn naam bekend zou worden.
De beelden zijn goed genoeg om te zien hoe Suchomel een nazi-kaart in zijn woonkamer had hangen waarop het kamp te zien was, hij verduidelijkte onder andere waar de gaskamers stonden.

In de film zegt Suchomel:
"Je rook die stank overal, die werd door de wind meegevoerd. Begrijpt u? Er kwamen steeds meer mensen aan, zoveel dat ze niet gedood konden worden. De heren wilden het getto van Warschau zo snel mogelijk ontruimen. De gaskamers hadden te weinig capaciteit. Ik bedoel de kleine gaskamer.
In de doorgangskampen moesten de Joden hun beurt afwachten. Dat duurde soms twee dagen, of drie. Ze hadden een vermoeden van wat ze te wachten stond. Ze hadden er voorgevoel van. Misschien twijfelden ze, maar velen moeten het geweten hebben. Zo waren er bijvoorbeeld Joodse vrouwen die 's nachts de aderen opensneden van hun dochters en zichzelf.
Anderen namen vergif in, omdat ze het dreunen van de motoren van de gaskamer hoorden. De motor van een tank voorzag de gaskamer van gas. In Treblinka werden alleen uitlaatgassen gebruikt. In Auschwitz gebruikte men 'Zyklon B'. Toen mensen twee tot drie dagen moesten wachten, belde Eberl. Eberl was de commandant van het kamp.
Die belde naar Lublin om alarm te slaan. Hij zei: "Zo gaat het niet meer; ik kan het niet meer aan! Die transporten moeten stopgezet worden." En op een nacht kwam Wirth. Hij inspecteerde alles en vertrok meteen weer. Hij kwam terug met mensen uit Belzec. Dat waren dus specialisten in hun vak.
En Wirth bereikte dat de transporten tijdelijk stopgezet werden en de lijken die overal lagen, werden opgeruimd. Dat was in de periode van de oude gaskamers. En omdat zoveel mensen bezweken, en er zoveel doden waren die niet opgeruimd konden worden, bleven de lijken dagenlang liggen. Er lagen stapels lijken voor de gaskamers. Onder die lijken lag een laag vuil, wel tien centimeter dik: bloed, wormen en uitwerpselen."

Op een gegeven moment zingt Franz Suchomel het Treblinka lied, ik onthoud je de tekst, kijk de film.

Josef Oberhauser

De hele film met je doornemen is onbegonnen werk en doet ook afbreuk aan de impact, een laatste voorval wil ik je niet onthouden. Belzec was een soort van speeltuin voor de Duitsers, hier experimenteerden ze. Het was een laboratorium. Van november 1941 tot 1 augustus 1942 was Josef Oberhauser er hoofd van de bewaking. Voor zijn aandeel is hij later veroordeeld.
Oberhauser overleed in 1979 in München, maar Lanzmann onmaskerde hem op tijd. Josef werkte in een bierkelder, Lanzmann was naar binnen gekomen onder het voorwensel dat hij een interview wilde over het bier dat er verkocht werd. Al snel begon Lanzmann over Belzec, Oberhauser zette snel zijn bril op en ontweek de vragen, maar kon niet weg want hij moest bier tappen voor de obers die met bestellingen kwamen.
Ook dit toont aan hoe feilloos en geraffineerd de documentairemaker te werk ging.

In 1993 kreeg Lanzmann van de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 de Verzetsprijs.


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem