De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Jonas Daniël Meyerplein

Een gebouw dat opgaat in de omgeving en daardoor niet inmens groot lijkt maar toch prominent (hoe tegenstrijdig dat ook lijkt) aanwezig is op een zeer ruimtelijk plein is de Portugese Synagoge aan het Jonas Daniël Meyerplein.
De Synagoge is gebouwd in 1675, de diensten zijn voor iedereen toegankelijk, je moet je wel van tevoren aanmelden.

Sefardisch, Asjkenazisch en Liberaal
Eerst een misvatting uit de wereld helpen, lang is gedacht dat de eerste Joden pas rond 1639 naar Amsterdam kwamen maar dat klopt niet. Reeds in 1584 arriveren er Portugese en Spaanse Joden in Amsterdam, zij woonden lange tijd onbekommerd in Antwerpen, toen deze Belgische stad onder Spaans bestuur viel moesten de Joden opnieuw uitwijken. Amsterdam was vrijer dan andere Europese steden dus een logische keuze.
In 1593 komen de eerste Duitse Joden naar Amsterdam, zij kozen de buurt rond de Montelbaanstoren uit als ideale plek. Vanaf 1618 telt Amsterdam een Joodse gemeenschap die groot genoeg is om een synagoge te onderhouden, deze bevond zich in de Jodenbreestraat. In 1675 werd het gebouw afgebroken om plaats te maken voor een andere Synagoge.

Maar reeds in de Middeleeuwen zagen Joden Amsterdam als de beste plek voor hen om te wonen, waarschijnlijk was Amsterdam toen al een tolerante stad waar Joden zich, meer dan in andere Europese steden, goed thuis voelden.

De Portugese Synagoge is ruim 300 jaar oud, ze dateert van 1675, het jaar dus dat de oorspronkelijke synagoge in de Jodenbreestraat werd gesloten. We spreken van Sefardisch als we het over Joden uit Spanje en Portugal hebben en over Asjkenazisch voor Joden uit Duitsland.
Sefarad is het Hebreeuwse woord voor Spanje en Asjkenaz is Hebreeuws voor Duitsland en Noord-Frankrijk.

De liberale Joden streven een modere interpretatie na van Joodse wetten en tradities. Deze stroming is 200 jaar oud, de oorsprong ligt in Duitsland.

De grote groep orthodox-Sefardische Joden die zich in Amsterdam vestigden bestonden uit Spanjaarden en Portugezen maar de Spaanse Joden woonden tot dan ook in Portugal omdat de Katholieke kerk van Spanje het Jodendom als een bedreiging zag. Toen Spanje en Portugal aan het eind van de vijftiende eeuw de banden aanhaalden verdween het Joodse leven nagenoeg helemaal uit het dagelijks leven op het Iberisch schiereiland.
Mondjesmaat trokken ze weg, de meesten gingen naar Antwerpen en Hamburg en sommigen naar Amsterdam.
De grote groep van 1639 sloot zich aan bij de sefardische Joden die hier al woonden, Hebreeuws kenden zij niet, Portugees was de voertaal op straat en in de gemeente, Spaans de elitaire taal voor cultuur en wetenschap.

De Joden in Amsterdam kwamen dus in vier perioden naar Amsterdam. Mondjesmaat in de Middeleeuwen, 1584 vanuit Antwerpen, rond 1593 uit Spanje en Portugal. Rond 1639 uit het oosten.

Verschillen

Vanaf 1640 zijn er dus twee groepen Joden in Nederland, de Sefardische (zuiden) en de Asjkenazische (oosten). De Sefardische (zuiden) Joden hebben in tegenstelling tot de de Asjkenazische (oosten) Joden wel handelscontacten en onderhouden ook nog nauwe banden met Spanje en Portugal. De eerste groep is dan JHM vier voormalige synagoges ook altijd veel rijker geweest en dat zag je terug aan waar en hoe zij woonden.
De grachtengordel was het terrein van de Sefardische (zuiden) Joden terwijl de Asjkenazische (oosten) rond het Waterlooplein woonden. Tot aan 1798 was het Joden verboden om lid van een gilde te worden, zij waren daardoor aangewezen op vrije beroepen zoals de handel, het bankwezen en de diamantindustrie.

Jiddisch
Het is een misvatting dat alle Joden Jiddisch (Jiddisj) spreken, zeker, het is een taal die door Joden soms wordt gesproken maar in Amsterdam komt het nauwelijks nog voor terwijl in Antwerpen daarentegen de meeste Joden nog wel Jiddisch spreken. Veel Jiddische woorden zijn in de Nederlandse taal terecht gekomen en zeker in Amsterdam kennen we veel Jiddische woordjes.
Het 'plat Amsterdams' is afkomstig van het Jodenhoeks, daar zitten veel invloeden in waaronder het Jiddisch.
Bajes - gevangenis, gabber - vriend, gajes - randfiguren, gein - lol, habbekrats - schamel, koosjer - in orde, mazzel -geluk, sjoege -kennis, smoes - excuus. Meer over Jiddisch lees je HIER.

Ieder zijn synagoge
Waar nu het Joods Historisch Museum gevestigd is stonden oorspronkelijk vier Asjkenazische synagogen; de grote, nieuwe, obbene en dritt sjoel, recht tegenover de Snoge, die van de Sefardische Joden, de huidige Portugese Synagoge waar ik het nu met je over wil hebben.

Portugese Synagoge

De Synagoge is in 2013 fantastisch gerestaureerd, alle gebouwen zijn aangepakt, in het midden is een hofje dat 'de plaats' is genoemd. Het hoofdgebouw heeft een monumentale hoofdpoort die toegang tot het complex geeft. Bijgebouwen zijn niet minder interessant omdat de gehele aankleding nog exact hetzelfde is als meer dan drie eeuwen geleden.
Het historische Secretariaat, de Bestuurskamer, het Rabbinaat (kantoor van de rabbijn) en het Archief van de Portugees-Joodse gemeente zijn te bezichtigen maar ook de rituele lijkwassingsruimte, handenwasplaats, kaarsenkamer en de cabana (loofhut) zijn voorzien van exposities die ingaan op de verschillende historische en actuele aspecten van het Portugees-Joodse leven. Het het rituele bad (de Mikwe) en koosjere keukens zijn meer dan vluchtig bezoekje waard.

De bibliotheek Ets Haim
In de oudste Joodse bibliotheek ter wereld liggen handschriften en oude drukken, er is ook een schatkamer. Je zult begrijpen dat deze vertrekken niet toegankelijk zijn voor een groot publiek. Vanaf de binnenplaats kun je wel een blik werpen op het bijzondere interieur van deze unieke bilbliotheek.
Overigens kunnen wetenschappers en onderzoekers een afspraak maken om gebruik te maken van de bibliotheek.

Begraafplaats Beth Haim
In 1614 kocht de Portugees-Joodse gemeente een stuk grond aan in Ouderkerk aan de Amstel, surf naar DEZE PAGINA voor meer informatie en foto's.

CEPIG

De Cultureel Erfgoed Portugees-Israëlietische (zelfde als Portugees-Joodse) Gemeente heeft in 2003 een stichting opgericht en bewaakt het cultureel erfgoed van de Portugees-Israëlietische Gemeente en de bibliotheek. De synagoge is in erfpacht uitgegeven aan de CEPIG en de collectie ceremoniële objecten en de bibliotheek zijn in eigendom overgedragen.
Hierdoor is er een scheiding gerealiseerd tussen religie en de joodse gemeente enerzijds en de exploitatie van het Joods-Portugees cultureel erfgoed anderzijds.

Foto's Portugese Synagoge (copyright De Dokwerker)

Portugese Synagoge










































































Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem