De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Hoe bont moet je het maken om zo omstreden te worden dat je uiteindelijk zelfmoord pleegt? Adriaan Venema had al lang voordat hij de hand aan zichzelf sloeg besloten ooit een eind aan zijn leven te maken. Of dat veel of weinig te maken had met zijn teleurstellingen is eigenlijk nooit opgehelderd.
Opdracht Gelderlander: auteur Adriaan Venema Wel staat vast dat Adriaan Venema zich behoorlijk druk kon maken over bepaalde zaken, maar dat niet altijd iedereen begreep waarom hij daar zo in doorsloeg.
Venema stelde met name het lidmaatschap van de Kultuurkamer tijdens de oorlog aan de kaak.

Over de foto
Adriaan Venema11 augustus 1970
In opdracht van de Gelderlander
Fotograaf: Evers, Joost / Fotocollectie Anefo

Kultuurkamer

De Kultuurkamer werd door de Duitsers ingesteld naar voorbeeld van de Deutsche Kulturkammer om alle kunstzinnige uitingen onderdeel uit te laten maken van de promotie van het nationaal-socialisme. Van journalisten tot regisseurs en van schrijvers tot acteurs. Allen dienden zij zich te laten registreren.

Werken zonder lidmaatschap betekende een boete en tegenwerking om nog in je beroep aan de bak te kunnen komen. Mensen als Wim Sonneveld, Marten Toonder, J. van Oudshoorn, Simon Vestdijk, Max Woiski en Karel Appel hadden geen moeite met het lidmaatschap, zij konden hun vak dan ook gewoon uitoefenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Anderen weigerden en hadden het daardoor niet makkelijk.

Na de oorlog werd de Ereraad (een zuiverings-commissie) ingesteld waarin onder andere Martinus Nijhoff en Ferdinand Bordewijk zaten. Er werden schrijvers veroordeeld, maar de uitsluitingen waren van korte duur. Ook waren er schrijvers die het totaal niet eens waren met de 'brandmerking' zoals de dichter Werumeus Buning.
Het zou tot 1988 duren totdat de volgende storm zou oplaaien over vermeende 'foute' schrijvers. Adriaan Venema schreef een vijfluik ('Schrijvers, uitgevers & hun collaboratie') over schrijvers die naar zijn mening hun oren te veel naar de Duitse bezetter hadden laten hangen. Het zou voor enkelen en Venema zelf, verstrekkende gevolgen hebben.

De mens Venema

Adriaan Harrie Venema was zelf schrijver, hij is een oorlogskind dus veel van de bezettingsjaren zal hij niet mee hebben gekregen. Op 31 oktober 1993 stapte hij uit het leven. 'Ik heb besloten te stoppen met leven. Ik ga er een eind aan maken. Dat besluit heb ik in wezen zo ongeveer dertig jaar geleden genomen - zo lang al leef ik met die gedachte'. Zo vertelde Venema aan Ischa Meijer tijdens een interview.
Het was een proces waarin Venema verkeerde, vroeg of laat zou de druk hem vast te groot worden, hij behield zich het recht voor dan de ultieme ontsnappingsweg te bewandelen. Ruim een half jaar voordat Adriaan de daad bij het woord voegde stelde hij de datum vast.

Ik heb altijd bewust geleefd, en zo wil ik ook sterven
Venema wilde niet in zijn slaap overlijden maar ook van de gedachte aan een plotselinge hartstilstand gruwde hij. Als Venema zich niet zo lekker voelde stelde hij het slapen zo lang mogelijk uit, angstig als hij was niet meer wakker te worden.
Venema had alles goed doordacht, gedurende de laatste maanden liep hij de deur plat bij diverse doktoren om aan zo veel mogelijk pillen te komen want voor een trein of van een hotel springen was niet Adriaans' ding. "Je zou toch eens spijt krijgen onderweg", zo zei Venema.
Hij nam afscheid van vrienden en familie, iedereen wist van zijn aanstaande daad, maar ook dat het een onomkeerbaar besluit was geworden. Venema was getrouwd maar vond zijn huwelijk alleen maar beter worden, naarmate dat 'de dag' naderde.

De aanklagende schrijver Venema

Het leven van Adriaan Venema kenmerkte zich in veel facetten van het schrijverschap, maar de non-fictie drukte de romantische kant wel nadrukkelijk naar de achtergrond. Venema had daar vrede mee maar niet zondermeer, hij was in zekere zin toch teleurgesteld in een deel van zichzelf. Maar de journalistieke kant van zijn schrijftalent achtte hij zelf hoogstaand, zijn messcherpe zinnen schreef hij zonder moeite en mededogen op.
Zijn leven en daarmee ook zijn manier van schrijven veranderde door de onstilbare honger om 'foute' collega's aan te pakken. Waar die gedrevenheid vandaan kwam is mij niet duidelijk geworden, Venema was een peuter in de oorlog, niet Joods en of er iemand in zijn directe nabijheid nou zo geleden heeft tijdens de bezetingsjaren blijft de vraag.

Maar het schrijven van romans stopte en Venema dook steeds dieper in de mysteries rond 'goed en fout' in de Tweede Wereldoorlog. Het is 1988 als het eerste deel uitkomt van zijn aanklacht. De vijf boeken verschijnen in een periode van vijf jaar en nagelen schrijvers als Henri Knap, Jan Campert en Simon Vestdijk aan het kruis.
Toen Adriaan een vlijmscherpe column schreef voor Vrij Nederland over het voornemen van een uitgever de memoires van een Nederlandse nazi te publiceren kwam de flamboyante schrijver direct in aanraking met extreem-rechts dat nog altijd bestond. Het gevoel voor schrijven verdween op 21 november 1990 toen Venema op de parkeerplaats voor de burelen van RTL4 door iemand werd mishandeld met een ploertendoder.
"Het feit dat ik, nu alweer drie jaar geleden, op die Hilversumse parkeerplaats door een fascist in elkaar geslagen ben, heeft daar ook zeker mee te maken gehad. Ik zakte nadien in een enorme depressie weg. Ik voelde me ontzettend in de kou gezet door justitie en de journalistiek. Dat was dan de druppel die de emmer deed overlopen."

Weetje 01
Om te accentueren hoe complex en destructief Adriaan Venema in elkaar zat een voorval uit de tachtiger jaren, ruim voordat hij aan zijn vijfluik begon. Er werd bij Venema ingebroken waarna hij direct het huis verliet om er nooit meer terug te keren. Zijn terrein was bezoedeld en zou nooit meer hetzelfde worden.
Met name het feit dat Venema totaal overgeleverd was geweest aan een situatie die hij niet kon voorkomen en rechtzetten frustreerde hem mateloos, Hetzelfde had hij toen hij in elkaar werd geslagen. Maar dat was zo dichtbij gekomen en in zijn lijf binnengedrongen dat hij dit eigenlijk nooit volledig los heeft kunnen laten.
In het verlengde hiervan moet je zijn doodswens zien. Hij wilde niet dat de dood onverwacht kwam, hij eiste volledige controle over zichzelf.

Weetje 02
Aan de ene kant maakte Venema rigoreuze keuzes maar kon ook tweespaltig zijn. Zo woonde hij soms in de ene stad om vervolgens naar zijn andere huis in een andere stad te gaan, als de verveling begon toe te slaan gaf Venema een wending aan zijn leven zodat hij het daadwerkelijke moment van verveling voor kon blijven.
Ook was Adriaan bi-seksueel, hij kon geen definitieve keuze maken. Dat hij anderen verdriet deed vond hij vreselijk maar tegelijkertijd onontkoombaar. Adriaan geloofde heel sterk in de scheiding van 'body and mind'. "Je gaat ook tweemaal dood", zo liet Venema een week voor zijn definitieve vertrek optekenen. Weetje 03
Venema heeft ook een boekje geschreven over Tinus Osendarp, de Olympische hardloper, die tijdens de Tweede Wereldoorlog lid werd van de Germaanse SS en ondermeer actief was voor de Sipo/SD met het Kommando Leemhuis in den Haag en omgeving.
Dank Jan Huibert voor deze aanvulling.

Zijn levenswerk

Of je mag spreken van een ultieme taak die Venema op zich 'moest' nemen en tot een goed einde bracht is maar de vraag. Of zijn obsessie bij heeft gedragen aan zijn zelfdoding is een kwestie op zich, het moment waarop in ieder geval zeer zeker. Ook al maakte hij 'de dag' al acht maanden van tevoren bekend.
Venema begreep maar niet dat schrijvers tijdens de oorlogsjaren door konden gaan met hun werk zonder enig tegengeluid te laten horen. Waren het niet juist journalisten en schrijvers die met gif in de pen een tegenwicht konden bieden aan de Duitse bezetter? Venema vond van wel.

Schrijvers, uitgevers & hun collaboratie
Deel 3B S. Vestdijk
Aan Simon Vestdijk wilde Adriaan wel een heel boek wijden. Hij schreef: "Overigens had Vestdijk op 5 september al in Het Parool een artikel gepubliceerd, getiteld 'Wel Duitsch op school'. Vestdijk nam hierin duidelijk stelling tegen hen die vonden dat het Duits als leervak op middelbare scholen niet gehandhaafd moest worden. Vrij Nederland behoorde tot de tegenstanders van het Duits als leervak.
Het blad poneerde een mening die niet was mis te verstaan: 'Afschaffing van het Duitsch als leervak is een waardig, scherp en blijvend protest van het geheele Nederlandsche volk tegen de gebeurtenissen van 10 Mei 1940 tot 7 Mei 1945.'

Vestdijk deerde het niet, hij was na de oorlog voor handhaving van Duits als verplicht leervak. Naast Vestdijk beschadigde Venema ook andere schrijvers maar velen wezen erop dat dit niet oneindig lang en misschien ook wel niet ongestraft kon blijven voortduren. Toch schreef Adriaan de bekende en zeer populaire schrijver Henri Knap de afgrond in. Knap zou tijdens de oorlog verzetsstrijder zijn geweest maar daar werden na de oorlog, met name door Venema, kanttekeningen bij geplaatst.

Henri Knap
Dat de waarheid ergens in het midden lag deed er voor Venema niet veel toe. Goed is goed en fout is fout en een beetje fout doet een heleboel goed verschrompelen. Nu weten we al van zovelen dat ze tijdens de oorlog meewerkten met de Duitsers in de stellige overtuiging dat ze zo iets konden veranderen, tegenwerken zou niets opleveren.
Één Jood verraden om er tien te redden, in die termen moet u denken. De Joodsche Raad (link) dacht er ook zo over, maar mijn stellige overtuiging is dat deze collaboratie totaal verkeerd heeft uitgepakt, behalve dan voor de twee leiders van de Joodsche Raad die de oorlog wel wisten te overleven.

Henri Knap weigerde in de oorlog voor een krant te werken die geleid werd door een NSB-er, ook had Knap meerdere onderduikers in huis en was het enige smetje op zijn blazoen dat hij aan een hoorspel had meegewerkt waarin propaganda werd gemaakt voor de Duitsers. Het deerde Kanp en zijn publiek niet maar Venema zette de misstap heftig aan waardoor Knap beschadigd raakte, iets waar hij niet meer vanaf kwam en waarmee Henri Knap zelf zeer veel moeite had.

Adriaan Venema was messcherp in zijn zinnen maar ook zonder mededogen. Omdat er geen ruimte voor nuance was werd Venema niet door iedereen even serieus genomen. En daar was natuurlijk ook nog de fysieke afrekening waar Adriaan mee te maken kreeg.

De aanslag op Adriaan Venema

Mag je het zo noemen? Moet je het zo noemen? Het zal een afstraffing zijn geweest voor zijn artikel in Vrij Nederland waarin hij rechts Nederland aanviel. Janmaat leidde in die tijd de Centrum Democraten, zijn aanhangers konden de continue aanvallen op hun gedachtengoed niet verkroppen en zouden het links Nederlandse journaille wel eens even een lesje leren.

Adriaan Venema zag zijn aanvaller die hem op 21 november 1990 vreselijk toetakelde met een ploertendoder. Later meende Venema in hem Richard van der Plas te herkennen, een van de voormannen rondom Hans Janmaat van de CD. Tot een aanklacht kwam het echter niet, Venema besloot de politie telefonisch in te lichten, vlak voordat hij overleed.
Hoewel de afschuw over de aanslag groot was pikte niemand de daad echt goed op, het zou een nieuwe teleurstelling worden voor Venema die goed en fout altijd definieerde, maar zelf niet volstrekt volgens de tien geboden leefde. Zoiets als 'hij die zonder zonden is...' werd hem wel eens verweten.
Maar ook werd Venema op andere manieren gewaarschuwd, schrijvers en journalisten vroegen zich hardop af of Venema met zijn kruistocht echt wel iets zou bereiken. Immers, de schrijvers die zich tijdens de oorlog bij de Kultuurkamer hadden aangesloten waren al gestraft.

Adriaan Venema pleegde op 31 oktober 1993 zelfmoord, zijn vrouw was daarbij aanwezig, hij is 52 jaar oud geworden.

Een uur Ischa, 3 september 1991

Op dinsdag 3 september 1991 had Ischa Meijer een gesprek met onder andere Adriaan Venema. Via DEZE LINK kun je die uitzending bij de VPRO terugluisteren.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem