De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Eerst iets verhelderen

Er was één Jodenhoek en er waren drie Jodenbuurten. Ook was er een getto, maar dat was kleiner dan welke Jodenbuurt dan ook. Dat zit zo. De Duitsers Hollandsche Schouwburg wezen drie gebieden aan als Jodenbuurt:

Oost - de Transvaalbuurt
Zuid - de Rivierenbuurt
Centrum - de Jodenhoek


Het getto was een deel van de Jodenhoek dat afgesloten werd door de Duitsers, hoewel dit afsluiten formeel maar een dag duurde bleven de borden 'Judenvietel' staan en de beperkingen gelden. Sommige straten golden als 100% Joods, daar werd dan een bord 'Jodenstraat' geplaatst door de bezetter.

Jodenhoek

Jodenhoek, jodenbuurt, jodenkwartier, het zijn termen die enigszins een bijklank hebben, zeker als je terugdenkt aan de gevolgen van de Shoah. Meer dan honderduizend Nederlandse Joden overleefden de kampen die de Duitsers hadden ingericht niet.
ANNE FRANK was daar één van. Duizenden Joden werden uit hun huizen gehaald en naar de Hollandsche Schouwburg gebracht om van daaruit op de trein te worden gezet naar een van de 1.500 Duitse concentratiekampen.

Onderaan tref je veel plekjes aan in Joods-cultureel Amsterdam, zo kun je binnen betrekkelijk korte tijd fraaie wandelingen maken door bijvoorbeeld de Plantagebuurt. Daar heb je geen gids voor nodig.

Oorlog in blik
In ruim vijf minuten loopt de navolgende film (klik op het plaatje) van het Centraal Station via de Dam, het Muntplein en de Staalstraat naar het Waterlooplein om weer te eindigen bij het CS.


Ik heb in de Staalstraat gewoond, ook Jodenbuurt, daar was ik kind aan huis bij een 'gemengd' gezin waarvan de Duitse Joodse vrouw in de oorlog haar buren verraadde omdat ze hun huis mooier vond dan dat van haarzelf. Ik kwam daar ver na hun dood pas achter, gelukkig misschien ook maar. Het zogenaamde Judenviertel was het gebied dat de Duitsers beschouwden als Joods woongebied en dat tijdens de oorlogsjaren ook lange tijd afgesloten is geweest. Hierdoor was er ook in Amsterdam sprake van een getto.

Jodenkwartier en Getto zijn niet hetzelfde

Pas ver na de oorlog werd er vastgesteld dat er sprake is geweest van een Amsterdam getto, dat betrof onder andere de Staalstraat maar ook het Waterlooplein en Uilenburg. Echter, aan het eind van de Nieuwe Uilenburgerstraat was een brug, daar hield het Jodenkwartier niet op want ook Rapenburg viel binnen hierbinnen. De Duitsers plaatsten bij deze brug een hek dat je het 'Judenviertel' binnenging, hiermee was het getto vanaf deze brug (Peperbrug) een feit.

De Jodenbuurt betrof de Jodenbreestraat, Nieuwe Uilenburgerstraat, Vlooienburg, Waterlooplein, Staalstraat, Kloveniersburgwal, Rapenburg, een deel van de Valkenburgerstraat, de Nieuwe Herengracht, Nieuwmarkt, Sint Antoniesbreestraat, de Plantagebuurt, Weesperstraat en het Weesperplein. Vele groter dus dan het getto.

Later verhuisde ik naar Rapenburg, dat was in een nieuw pandje dat sinds de oorlog (tot 1981) er als vervallen bij had gestaan. Pas laat heeft men dit pand dus neergehaald om plaats te maken voor nieuwbouw, dat was noodzakelijk omdat het tijdens de hongerwinter was leeggehaald. Er hadden Joden gewoond die door de Duitsers vermoord waren, buurtbewoners haalden alles wat brandbaar was (houtroof) uit Rapenburg 22 waardoor het op instorten kwam te staan, zo heeft het huis er dus nog veertig jaar bij gestaan.
Totdat ik er kwam wonen.

Jodenkwartier anno nu
De Jodenhoek en het Jodenkwartier is ook weer niet hezelfde. Het Jodenkwartier beslaat ruim een vierkante kilometer en zit ingeklemd tussen het Meester Visserplein, Jonas Daniël Meijerplein, de Plantage Doklaan, de Plantage Kerklaan en de Plantage Middenlaan. Dit heeft drie oorzaken, bijvoorbeeld de Staalstraat en de Nieuwmarkt zijn door de deportaties geen Jodengebied meer, teveel Joodse gezinnen keerden niet meer terug.
Joden die wel terugkwamen en Joden die ondergedoken hadden gezeten zochten elkaar op, zij wonen nu voornamelijk in Buitenveldert. Waarom er toch nog van een Jodenkwartier wordt gesproken is omdat een aantal Joodse instellingen in de Plantage de krachten hebben gebundeld. De naam Jodenkwartier is een directe verwijzing naar het Duitse 'Judenviertel', in feite nu dus niet meer hetzelfde maar toeristen zal deze benaming wel aanspreken.

Geschiedenis
In vroeger eeuwen kwamen Portugese Joden naar Amsterdam, later ook Oost-Europese en in de dertiger jaren van de vorige eeuw zochten veel Duitse Joden hun toevlucht tot het veiliger gewaande Amsterdam. De Jodenhoek ontstond als vanzelfsprekend doordat Joden bij elkaar in nieuwe wijken gingen wonen. De voornaamste wijk was die rond de Nieuwmarkt waarvan de Jodenbreestraat de 'hoofdstraat' was.
Doordat Joodse winkels in plaats van op zaterdag op zondag de deuren openden wisten ook veel niet-Joodse Amsterdammers de buurt te vinden. In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog verhuisden veel Joden die het wat breder hadden naar Oost en de Rivierenbuurt. De armere Joden bleven in het oorspronkelijke Jodenkwartier wonen.

Als we helemaal teruggaan naat het allereerste begin zien we dat rond de Montelbaanstoren de eerste Joden kwamen wonen. Maar al snel verplaatste het werkelijke centrum zich. Vrijwel alle Amsterdamse joden woonden op en rond het Waterlooplein. Hoewel we de Sint Antoniesbreestraat in één adem tot de Jodenhoek rekenen is niets minder waar.
De Jodenbreestraat heet zo omdat er Joden woonden en in de Sint Antoniesbreestraat, zoals de naam ook al doet vermoeden, vooral Christenen. De Jodenbreestraat heette eigenlijk de Breedestraat. Dat Joden ook massaal in de Jordaan zouden hebben gewoond is feitelijk onjuist.

Tweede Wereldoorlog

De nazi's vielen op 10 mei ons land binnen, binnen vijf dagen was de overgave een feit. De bezetter lag knokploegen en nationaal-socialistische bewegingen geen strobreed in de weg, Joodse Amsterdammers werden zonder enige aanleiding in elkaar geslagen en hun bezittingen werden vernield of gestolen.
In februari 1941 namen de razzia's extreme proporties aan, niet-Joodse Amsterdammers kwamen in opstand, dit leidde uiteindelijk tot de Feburaristaking. De gemeente hield zich helaas afzijdig, die adviseerden niet-Joden zelfs om elders woonruimte te zoeken. Hierdoor ontstond het getto.

De nazi's plaatsten borden en hekken met prikkeldraad rondom de wijk, op de borden stond 'Joodsche wijk, Juden Viertel'. De Duitse bezetter eiste dat alle Nederlandse Joden in Amsterdam gingen wonen, vooral de armere Joden kwamen zo in de Jodenhoek terecht. Zo konden de Duitsers de Jorden betrekkelijk eenvoudig oppakken en deporteren. Via de Hollandsche Schouwburg werden ze naar de trein gebracht, de meesten zouden niet terugkeren.

Het Jodenhoeks
In de Jodenhoek is zeer waarschjnlijk het plat Amsterdams ontstaan, hoewel ook het Jodenhoeks uiteenviel in meerdere dialecten staat het in ieder geval vast dat uit deze 'hoek' veel Amsterdamse woorden voort zijn gekomen die zelfs tot over de Amsterdamse stadsgrenzen zijn ingeburgerd.
In Amsterdam wordt geen Jiddisch meer gesproken, in tegenstelling tot Antwerpen overigens. Het lijkt erop dat het plat Amsterdams het Jiddisch heeft verdrongen. Jiddisch heeft niets met het Hebreeuws te maken, dat legde ik elders (link) al eens toe.

Jiddisch komt van 'Joods' en 'Duits', het waren Duitse Joden die deze taal ontwikkelden.

Maar, zoals gezegd, het Jiddisch stond aan de wieg van het Plat Amsterdams maar binnen het Jiddisch waren er dus ook verschillende tongvallen. Tussen de dertiende en twintigste eeuw zijn Joden uit verschillende contreien op de vlucht geslagen. Vaak kwamen ze in het tolerante Amsterdam terecht waardoor een mengeling van talen leidde tot een bepaalde uitspraak van zowel Jiddische als Nederlandse woorden. Het is heel goed denkbaar dat slavische invloeden van de 'a' meer een 'oa' hebben gemaakt.
De Joden woonden rondom het Waterlooplein, in de Jodenhoek dus. Maar Joden en Amsterdammers mixten goed, beter dan in andere delen van Europa. Goed voorbeeld is Antwerpen, ik kom daar straks nog op terug. Amsterdammers uit de Jordaan voelden zich als buitenbeentjes goed thuis bij de Joden die ook niet alledaags waren. Maar er was meer!

Het bargoens verbond de Joden en de Jordaners meer dan we denken. Er woonden veel 'boefjes' in de Jordaan die hun 'werkgebied' rondom de Wallen hadden, dat gebied grenst nog altijd aan de Jodenhoek, dat was destijds niet anders. Onder Plat Amsterdams scharen we soms woorden uit het bargoens en het Jiddisch maar andersom gebeurde dat net zo goed, zo ontstond een mix van woorden die uit alle windstreken afkomstig konden zijn maar op de een of andere manier verbonden waren aan het Jiddisch of het bargoens.
Je kunt dus stellen dat het Plat Amsterdams ontstaan is door de Joden die het Jiddisch introduceerden en de 'boeventaal' van de Wallen. De Jordaners waren beide totaal van elkaar verschillende groepen gewend. Maar toch was er ook binnen het Jiddisch sprake van groepsdialect.

Ik had het eerder al eens over buurtwoorden en uitspraken. Binnen de Jodenhoek werd er onderling door grote groepen met een bepaalde tongval gesproken en deden andere woordjes hun intrede. Stel je voor dat Portugese Joden elkaar treffen en elders Oostenrijkse Joden, het is logisch dat ze woorden uit hun eigen taal vaak gebruikten.

Antwerpen
Ik had het er al even over, in Antwerpen wordt, in tegenstelling tot in Amsterdam, nog Jiddisch gesproken. De reden is simpel, de Belgen waren minder vriendelijk dan de Nederlanders, dat is nooit echt veranderd. In Antwerpen heb je straten waar alleen Joden wonen, dat is in Amsterdam ondenkbaar. Als je mengt met de plaatselijke bevolking ontstaat er haast als vanzelfsprekend een mengeling van taal en neem je woorden van elkaar over.
Maar de basis (het Jiddisch) is dus hetzelfde en dat is de reden waarom iemand die Plat Amsterdams spreekt iemand die Plat Antwerps praat goed kan verstaan. Zo was ik eens in een kroeg in Antwerpen met wat maten uit Amsterdam, we bestelden 'rap van de tong' waarop de barkeeper gelijk zei "komen jullie soms ut Amsterdam"?

Waterlooplein
De bakermat van het Plat Amsterdams zoals dat tegenwoordig vooral nog in de Jordaan wordt gesproken is dus niet de Jordaan of de Wallen maar het Waterlooplein. Dat daar nauwelijks nog iemand Plat Amsterdams praat komt misschien wel omdat daar nu het stadhuis staat [|:-)

We weten nu dus twee dingen: de sterkste concentratie Joden was op het Waterlooplein en het plat Amsterdams is afgeleid van het 'Jodenhoeks'.

PROJECT INVENTARISATIE JOODS CULTUURHISTORISCH ERFGOED STADSDEEL CENTRUM AMSTERDAM

"Gij, die de grachten van onze oude Jodenbuurt doorloopt, bedenkt, dat gij een nieuw Pompeji bezoekt".
Prof. Dr. J.A. van Praag

Zoek dit document op voor een zeer compleet overzicht van Joods erfgoed met aanbevelingen. Ik heb het document maar in verband met auteursrechten kan ik het niet ter download aanbieden.

We beginnen bij het begin

Maar daar zijn er drie van, of eigenlijk zelfs vier. Of je komt vanuit de stad of vanaf het Centraal Station. Wandeling 01 start bij de Blauwbrug, wandeling 02 bij het Waterlooplein en tenslotte nog een route die zich rond de Jodenbreestraat bevindt.
Als je loopt vanaf het Centraal Station ga je richting de Nieuwmarkt. Je kunt ook de metro nemnen, één halte is de Nieuwmarkt, dan ga je de Sint Antoniesbreestraat in, twee haltes met de metro betekent uitstappen op het Waterlooplein, dan sta je feitelijk direct al op ons vertrekpunten.

Staalstraat
Afgezien van de drie hoofdroutes heb ik een band met de Staalbuurt, daar zal ik meer over vertellen op de pagina die over de STAALSTRAAT gaat. Die pagina zal telkens worden uitgebreid.

Kaartje Jodenkwartier wandeling een (Waterlooplein)

Hieronder een kaartje van Google van een deel van het Jodenkwartier
(klik erop om naar de wandeling te gaan)


Kaartje Jodenkwartier wandeling twee (Plantage)

Hieronder een kaartje van Google van een deel van het Jodenkwartier
(klik erop om naar de wandeling te gaan)


Kaartje Jodenkwartier wandeling drie (Uilenburg)

Hieronder een kaartje van Google van een deel van het Jodenkwartier
(klik erop om naar de wandeling te gaan)


Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem