De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Misschien wel het meest memorabele Amsterdamse moment uit de Tweede Wereldoorlog

Zeker, de deportaties en concentratiekampverschrikkingen tarten ieders voorstellingsvermogen. Maar op deze pagina vertel ik Bevolkingsregister na de aanslag je iets over waar iedereen in Amsterdam het altijd over heeft: de aanslag van 1943 op het Bevolkingsregister.

Er was klein verzet en er was groot verzet, links en rechts verzet en vechtersbazen die met een knokploeg op de Duitsers en NSB'ers afvlogen om ze een lesje te leren. Een van de grootste heldendaden waar velen wel van gehoord hebben had helaas een zeer tragisch eind, de plegers overleefden de oorlog niet en de aanslag mislukte ook nog eens grotendeels.
Toch had het effect en redde de aanslag honderden mensen het leven.

Willem Arondeus

In 1894 wordt Willem geboren, Willem Arondeus. Van jongsaf aan was Willem creatief, het kwam dan ook niet als een verrassing dat Willem naar de voorloper van de latere Rietveld Academie ging. Willem was toen pas 13 jaar, maar wist al wat hij wilde.
Zijn ouders waren al even creatief, die maakten en verhuurden kostuums aan de theaterwereld. Zijn broers verhuisden naar Canada, Willem ging zijn hart achterna en verhuisde nog al eens maar vertoefde steevast in de vrijzinnige wereld van de kunstenaars. Al in een vroeg stadium had Willem er geen enkele moeite mee voor zijn homoseksuele geaardheid uit te komen.
Midden jaren dertig verlegde hij zijn grenzen van decoratief schilderschap (van bedrijven en gemeenten had hij inmiddels al grote opdrachten gekregen), naar het schrijven.

Willem had aan het begin van de oorlog toen hij nog in Amsterdam woonde al vrij snel door dat de repressie van de nazi's tegen met name de Joden slechts één doel diende, het uitroeien van een ras. Hij ging persoonsbewijzen vervalsen en verstrekte die aan Joodse inwoners van de stad via een aantal verzetsgroepen waar wij goede banden mee had.

Gerrit van der Veen

Gerrit (link) was beeldend kunstenaar in Amsterdam, hij kreeg goed de pest in toen de Duitser naar Duits voorbeeld ook in Nederland een Kultuurkamer instelden. Kunstenaars, schrijvende pers en artiesten waren verplicht 'lid' te worden van deze instelling die enkelt ten doel had in kaart te brengen wie de bezetter een warm hart toedroeg en wie tegen hen was.
Joden mochten niet meer optreden.

Gerrit Van der Veen weigerde direct al de zogenaamde Ariër-verklaring te tekenen en om lid te worden van de Kultuurkamer. Hij richtte een anti-groep op wat hem prompt op een arrestatie kwam te staan. Hij kwam vrij op voorwaarde dat hij zich zou gedragen, maar Van der Veen dook gelijk onder en had een gruwelijke hekel aan de Duitsers gekregen.
Uit zijn anti-groep kwam een verzetsgroep voort, een van de activiteiten was het vervalsen van persoonsbewijzen. Dat nam zelfs dermate grote vormen aan dat de PBC werd opgericht, deze Persoons Bewijzen Centrale zorgde ervoor dat alle krachten in de stad gebundeld werden.
Frans Duwaer werkte al met Arondeus samen, maar sloot zich aan bij Gerrit van der Veen. Zo ontmoetten Arondeus en Van der Veen elkaar.

Teveel valse persoonsbewijzen in omloop

De Duitsers kregen argwaan, er waren wel heel erg weinig Joden in de stad, er klopte iets niet. Nu had Amsterdam een zeer gedegen registratie bijgehouden van wie er in de stad woonde, dit Bevolkinsregister bevond zich in een voormalige concertzaal van Artis aan de Plantage Kerklaan. De Duitsers waren voornemens een aantal persoonsbewijzen te gaan controleren met de aldaar aanwezige persoonskaarten.
Van der Veen kreeg dit te horen en belegde een vergadering waarbij besloten werd het Bevolkingsregister op te blazen. Hij en Arondeus namen het voortouw.

Met springstof gaan ze op 27 maart 1943 naar binnen en blazen de boel op, de brand die daarop volgt moet zoveel mogelijk persoonskaarten vernietigen, maar de kaarten branden slecht, de Duitsers bellen de brandweer en de verzetsgroep maakt zich uit de voeten.
De brandweer blust de rband zo traag als mogelijk, het eindsresultaat is alsnog bedroevend, slechts tien procent van de gegevens is vernietigd.

Grootspraak

Een van de leden die bij de overval aanwezig was schept tijdens een borrel met vrienden op over de PBC, de leden en de aanslag van 27 maart. Een paar dagen later worden alle betrokkenen opgepakt en wekenlang gemarteld. Eind juni worden ze ter dood veroordeeld, het vonnis wordt op 1 juli 1943 voltrokken, alleen Gerrit van der Veen blijft dan nog uit handen van de SD.

Voor de aanslag worden alle leden op één na postuum onderscheiden, Willen Arondeus wordt 'overgeslagen'. Reden? Zijn homoseksualiteit. Dit werd in 1984 (!) rechtgezet, ook Willem kreeg alsnog het Verzetsherdenkingskruis (link.)

Plaquette bij artis

Aanslag bevolkingsregister

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem