De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Gaarkeukens

Wij kunnen ons er denk ik nauwelijks iets bij voorstellen, rijen wachtenden voor een afhaalpunt waar je een schamel bord eten kreeg. De Duitsers hadden alleen al in Amsterdam 22 uitdeelpunten ingesteld. Rij voor de gaarkeuken

Toen de anti-Joodse maatregelen van kracht werden namen de gaarkeukens af en toen de hongerwinter van '44 aanbrak en de treinen staakten om de Duitsers in de wielen te rijden hielden zij het beetje voedsel wat nog doorkwam voor zichzelf. Met het einde van de gaarkeukens in september 1944 brak gelijk de hongerwinter aan.

Veel was het niet, sommigen aten zelfs liever bloembollen maar dat week in week uit op tafel zetten? Een halve liter watersoep verstrekten de gaarkeukens doorgaans, een bak warm water waar een stukje vlees doorheen was gevlogen. Gaarkeukens bereidden maaltijden van vleesafval en zetmeel.

De Nederlandse Spoorwegen

De NS werkten net als het GVB in Amsterdam graag mee om de belangen van de Duitse bezetter in stand te houden, anders kun je het niet noemen als je je vorstelijk laat betalen om Joden naar concentratiekampen te transporteren.
Maar ook Nederlandse arbeidskrachten werden naar Duitsland gebracht om daar in kampen te werken. Dat veranderde pas in de nazomer van 1944 toen Antwerpen werd ontzet en het wel duidelijk werd dat de nazi's aan de verliezende hand waren. Maar in het oosten hadden de Engelsen zich zwaar verrekend, de slag om Arnhem werd verloren en de Duitsers hielden stand achter hun linies.
Nederland werd opgedeeld in een bezet en een bevrijd deel want Limburg was eind 1944 al ontzet, iets wat niet veel mensen zich hedentendage realiseren. Onder andere Anne Frank wist dit, zij leefden echter tussen hoop en wanhoop todat ze uiteindelijk toch in augustus '44 werden verraden om een maand later met het laatste transport (per trein!) richting Auschwitz te worden gezonden.

De regering in ballingschap
De Nederlandse regering zat in Londen en wist uiteraard van de opmars van de geallieerden, op 17 september 1944 riep het op tot een algehele spoorwegstaking met als doel de aanvoer van manschappen, materieel en voedesl naar de Duitsers af te snijden.
Watersoep Zo'n 30.000 personeelsleden van de NS legden het werk neer maar de gevolgen waren groot. De Nederlanders in bezet gebied kregen het zwaarder dan ooit tevoren. Het zuiden vierde feest maar in Amsterdam bleef het nog acht maanden oorlog.

Aanvoer van eten door de lucht was geen doen, de vliegtuigen werden continu door het Duitse afweergeschut beschoten en binnenvaartschippers durfden de aardappelen niet meer aan boord te nemen. De staking duurde maanden, ook al kwamen er oproepen ermee te stoppen omdat het dodental onder de Nederlandse bevolking door de honger schrikbarend steeg.
Saillant detail is dat de Duitsers zelf manschappen aanvoerden om de honger te lenigen, ze bemanden diverse NS posten, ze wilden voorkomen dat ze als 'onmenselijk' zouden worden bestempeld, want dat ze de oorlog zouden verliezen zagen de meesten toen wel in.

1945 - bevrijd!
Na de oorlog kwam er fel kritiek op de regering en het Koningshuis omdat de spoorwegstaking totaal geen effect had gehad op het verloop van de oorlog omdat de Duitsers het beetje voedsel dat doorkwam voor zichzelf hielden. Diverse noodkreten vanuit Nederland aan de regering in ballingsschap werden genegeerd.

Gaarkeukens van alle tijden

De gaarkeuken associëren we vaak met de Tweede Wereldoorlog en de hongerwinter van '44 maar armen en daklozen konden en kunnen al eeuwen terecht bij uitdeelpunten van eten. De bekendste is misschien wel 'De Keuken van 1870' in de Amsterdamse Spuistraat. Ik at daar wel eens en in niets was deze 'gaarkeuken' te vergelijken met wat men er in de oorlog onder verstond.
Helaas is de gaarkeuken gesloten, eerder (1995 en 2000 en 2004) waren er al problemen maar telkens kon het bedrijf een doorstart maken met hulp van derden. Maar ik vrees dat er nu een definitief einde is gekomen aan de gaarkeuken. Misschien moet er eerst een nog ernstiger crisis uitbreken dan de bankencrisis van 2008 om goedkope uitdeelpunten van eten te openenen.
Laten we echter hopen dat dat nooit meer nodig zal zijn.

Ons huis

Hélène Mercier opende reeds in 1892 een buurthuis, zij noemde het 'Ons Huis' en was gevestigd in de Jordaan, in de Rozenstraat. Vijf jaar daarvoor (1887) zette zij in de Jordaan al een volkskeuken op om de arbeiders van een suikerfabriek een voedzame warme maaltijd te geven tegen een betaalbare prijs. Later kwamen er meer van dit soort volkskeukens.
Deze voorvechtster van gelijke kansen voor vrouwen zag in dat ook mannen betrokken moesten worden bij het buurtwerk, 'Ons Huis' was dan ook vooral bedoeld om naast het werk in een sociaal klimaat te kunnen vertoeven.
Tot de Tweede Wereldoorlog lukte dat goed, 'Ons Huis' groeide als kool, er waren maar liefst 13 buurthuizen in Amsterdam. Tijdens de hongerwinter maakten de overgebleven huizen deel uit van de voedseluitdeelpunten die waren ingesteld. Hélène Mercier lukte het om ruim honderd kinderen de stad uit te krijgen. Bij boeren was er nauwelijks tekort aan voedsel.

Na de oorlog was er alom waardering voor 'Ons Huis', haar werk werd voortgezet en financieel ondersteunt door de gemeente. De organisatie groeide fors door. Je kunt gerust stellen dat zij de grondlegger is van het buurthuis zoals we dat nu kennen.
...meer over Hélène Mercier...

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem