De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Beethovenstraat

Waar ik de Beethhovenbuurt goed van ken is van de keer dat ik ook eens wilde weten hoe het was om met je oude spullen op straat te staan met Koninginnedag. Zuid leek me een goede plek want je moet Beethovenstraat Amsterdam daar wezen waar het geld zit.

Om half zes zat ik dus op 29 april, samen met Ron, zo'n twintig jaar geleden, in de Beethovenstraat voor de deur van een winkel te wachten totdat die dicht ging zodat wij de plek ervoor in konden nemen. Er waren meer kapers op de kust dus tactisch inzicht was geboden. De auto van Ron ramden we gelijk de stoep op toen het kon om de boel af te zetten.
Uiteindelijk verkochten we voor drie honderd gulden onze troep.

Door de straat rijden vanaf het Centraal Station tram 5 en 24.

Amsterdam Zuid
De Beethovenstraat ligt in Amsterdam Zuid, het verbind als het ware de Van Baerlestraat met Buitenveldert. Een buurt met mooie winkels, heerlijke tentjes om te lunchen, gek genoeg is het geen echte dinerstraat maar wel met een CoffeeCompany en een Starbucks.

Naamgever, Ludwig van Beethoven
Van Beethoven waarom het 'Van' niet is meegenomen in de straatnaam weet ik inmiddels, Ludwig was een Duitse componist en geldt als zeer invloedrijk. Hij leefde van 1770 tot en met 1827. Bekende Ludwig van Beethoven werken van hem zijn 'de 5e', 'de 9e' (symfonieën) en de opera Fidelio.
Dit is echt een muziekbuurt want veel straten kregen namen van componisten, wat toch iets chiques had. Zo zijn er straten vernoemd naar: Alphons Diepenbrock, Willem Kes, Evert Cornelis, Richard Wagner, Johannes Brahms, Franz Schubert en Bernard Zweers.

De Beethovenstraat wordt graag tot het museumkwartier gerekend maar dat is toch ietwat ruim gemeten en in feite heeft de buurt het ook niet nodig. Ik ben vaak binnen geweest aan de Apollolaan, net om de hoek van de Beethovenstraat en in de Schubertstraat. De huizen zijn imposant, de tuinen erachter niet minder. Die sfeer vindt je ook in de straat zelf.

Weetje
Het woordje 'van' is weggelaten op het naambordje vanwege de simpele reden dat dat te breed werd voor de standaardafmeting van de naambordjes. Tegenwoordig is dat overigens geen issue meer.

De oorlogsjaren

Over de Beethovenstraat van voor en tijdens de bezettingsjaren is een fraai boek van Frank van Kolfschooten verschenen, "De Koningin van Plan Zuid; geschiedenissen uit de Beethovenstraat".
Achter de luxe etalages schuilt geschiedenis. Voor de oorlog woonden hier veel Joden maar met de komst van de nazi's veranderde dat drastisch.

Amsterdam Centrum had de Jodenhoek, daar was de Jodenbreestraat een van de belangrijkste straten. Gekscherend werd de Beethovenstraat de Brede Jodenstraat genoemd en tramlijn 24 'de Berlijnexpress'. De buurt kende van oudsher al veel joodse ondernemers en bewoners en werd almeer een toevluchtsoord voor welgestelde joodse gezinnen uit Duitsland.
Gedurende de Tweede Wereldoorlog werden ruim 15.000 Joden op de tramhalte op de hoek van de Beethovenstraat en de Gerrit van der Veenstraattransport op transport gezet naar de vernietigingskampen.

Monument gefusilleerde verzetstrijders (1954)
Op de hoek van de Beethovenstraat en Apollolaan staat een oorlogsmonument. Als represaille voor de moord op een SD-officier schoot de bezetter 29 mensen dood. De drie figuren staan voor lijden, berusting en verlossing.

Monument herdenking verzet


Starbucks in de Beethovenstraat
Delcavi was een begrip in de Beethovenstraat, deze veredelde snackbar was de tweede woonkamer van Herman Brood, de Amsterdamse kunstenaar/ zanger die in 2001 een eind aan zijn leven maakte door van het dak van het Hilton (Apollolaan) te springen.

Delcavi vond het wel mooi geweest, goed en slecht nieuws dus. Want inmiddels is Delcavi gesloten en opende Starbucks, de Amerikaans koffiegigant, haar deuren. Ze hebben gelijk de winkel ernaast gekocht, en laat dat nu net de winkel zijn waar ik ooit een hele nacht voor de deur heb gelegen om er op 30 april mijn spulletjes te verkopen.

Uniek karakter
De Beethovenstraat is gezellig en biedt variatie maar staat wel bekend als chique vanwege de luxe modezaken. Toch tref je er in alle prijsklassen winkels aan omdat het een vrij lange straat is en de buurt nu eenmaal ook een gemêleerd publiek kent.
Omdat er veel gewoond wordt tref je er zowel supermarkten als speciaalzaken. Maar er zijn ook prima hotels, zowel in de straat zelf als in de buurten erachter, bijvoorbeeld op de Apollolaan.

Gedenkwaardige plekjes

Zoals gezegd, de straat werd gekscherend de 'brede Jodenstraat' genoemd omdat ruim een derde van de buurtbewoners van Joodse afkomst was. Daar zie je nog Beethovenstraat, Jodenbuurt voor de oorlog altijd de sporen van terug. De benaming kwam in de jaren dertig, als tegenhanger van de Jodenbreestraat in het hartje van de armere Jodenbuurt rond het Waterlooplein.
Er was iets tegenstrijdigs aan de Beethovenbuurt, de armere Joden waren doorgaans van Duitse afkomst en woonden in de binnenstad terwijl de rijkere Joden Zuid opzochten, maar hier, in de Beethovenstraat en veel zijstraten, waren het juist rijkere Duitse Joden die hier kwamen wonen. Duitse Joden spraken onderling Jiddisch (Duits Joods) waar de andere buurtbewoners niets van verstonden en dat als storend ervaarden.
Omdat de reeds aanwezige Joden veelal van Iberië kwamen en geen Jiddisch kenden zagen ook zij de Duitse Joden met argusogen tegemoet. Na de oorlog bleven de Joden die de bezettingstijd hadden weten te overleven en zij die terugkeerden, in de buurt wonen. De Beethovenstraat is ook nu, net als voor de oorlog, een gewone winkelstraat, maar met een bijzondere geschiedenis.

Straks een paar foto's, allereerst een kort verslag van een bijzondere ontmoeting die ik had.

In april 2013 ben ik met een speciaal doel naar de Beethovenstraat gegaan, een foto maken van het monument aan de Apollolaan voor een blad, maar als je er dan toch bent is een bak koffie altijd een belevenis, zeker als je even langs wat oud-Joodse pandjes bent gelopen waar geschiedenis aan kleeft. Ik maak een foto als ik in mijn ooghoek een oudere heer zie naderen, hij vraagt zich duidelijk af wat ik aan het fotograferen ben want voor hem is het slechts een trapportiek.

En dat klopt natuurlijk ook. Als je een trap fotografeert gaat die foto pas 'leven' als je er een verhaal bij hebt. Bij het portiek was dat een gezin dat in de oorlog was weggevoerd en nooit meer terug was gekeerd. Ik sprak de man aan, hij zei gelijk, "ah, Joods, dat is zo'n beetje de hele buurt hier, 40% was Joods totdat de Duitsers kwamen". Het ijs was gebroken, deze man was op leeftijd, leek de buurt te kennen en was geïntersseerd in wat ik aan het doen was.

Hij was van 1936, al snel kwamen we op het bombardement van het SD hoofdkwartier in de toenmalige Euterpestraat, de huidige Gerrit van der Veenstraat. We stonden op de hoek van deze straat een de Beethovenstraat, een kwart slag draaien met ons hoofd en we zagen het bewuste gebouw. "Daar stond ik in 1944." Hij was dus zes jaar oud toen de bommen door de buurt vlogen, de Engelsen wilden het SD-hoofdkwartier bombarderen zodat er officieren om zouden komen maar ook om papieren te vernietigen.

De opzet lukte ten dele, meer dan vijftig Nederlanders verloren het leven.

De man van, nu, 76 weet het zich nog goed te herinneren, zijn ouderlijk huis trilde, snel ging de hele buurt naar buiten, een paar huizen waren getroffen, het SD-kantoor slechts ten dele, er was veel geschreeuw van gewonden. Her en der lagen er lijken tussen de smeulende puinhopen. De chaos was compleet, veel vriendjes was hij in één klap kwijt, zo ook een die hij later toch nog terug zou zien.
Jaren na de oorlog ziet hij iemand op televisie, die staat bij een groepje mensen die worden geïnterviewd. De hereniging duurde even maar vond uiteindelijk wel plaats. Toch maakte ook nu het bombardement nog wat bij hem los, hij haastte zich om te zeggen dat hij een afspraak had en verder moest, toen hij wegliep zag ik dat hij in zijn ogen wrijfde. Niet veel later zagen we hem terug, hij stond aan de overkant met iemand gezellig te babbelen, we lieten het er verder bij.

Plekjes

Wow, wat is er veel te vertellen over deze buurt, aan iedere stoeptegel kleeft historie. Ik beperk me tot een aantal panden die nu meestal een totaal ander uiterlijk hebben dan destijds.

Nummer 9 - Café de Paris
Op 8 juni 1940 werden hier de boel kort en klein geslagen door NSB-ers, het bleef echter een plek van de Joden waar later nog wel vaker schermutselingen waren. Uiteindelijk werd de eigenaar naar een verietigingskamp gestuurd, de nieuwe eigenaar veranderde de naam maar dat ocht niet baten, de Duitsers sloten uiteindelijk het café.


Nummer 48 - Grete Weil, fotostudio Edith Schlesinger
Fotografe Grete Weil kwam in 1937 vanuit Duitsland in de Beethovenstraat wonen waar ze fotostudio Edith Schlesinger overnam. Grete was lid van de Joodse Raad totdat ze in 1943 onderdook. Na de oorlog ging ze terug naar Duitsland waar ze een bekend schrijfster werd, Ze overleed in 1999. Haar toenmalige man was bij toeval in de armen van de Duitsers gelopen en werd op transport gezet.


Nummer 49 - Hergo
Siegfried en Susanna Hergershausen begonnen in 1935 een slagerij in de Beethovenstraat die zij Hergo noemden, er zat ook een kosjer restaurantje in. Het gezin had twee zonen die de oorlog niet overleefd hebben.
De beide ouders overleefden de oorlog wel en hielden de winkel nog een aantal jaren aan totdat zij deze verkochten, de naam is altijd in ere gehouden. Het echtpaar Hergershausen overleed vlak na elkaar in respectievelijk 1967 en 1968.


Nummer 55 - Delicia
Lunchroom annex banketbakkerij Delicia van Leo Pollack en zijn twee zonen was een begrip, hij was de eerste Jood die na zijn vlucht uit Duitsland een winkel begon, zijn specialiteiten waren typisch Duits en daardoor in trek bij andere Joden, zeker die ook uit Duitsland waren gevlucht. Hij werd door de Duitsers verplicht broodjes 'voor onderweg' te verstrekken aan de Hollandse Schouwburg.
Allen werden later vergast in Auschwitz.


Nummer 57 - Optiek
Op nummer 57 runde Simon Manheim een brillenwinkel, hij was Amsterdammer en overleefde de oorlog, zijn vrouw, Rachel, ook een Joodse Amsterdamse overleed in Auschwitz. Samen hadden zij een dochter, die kwam gelijk met haar moeder om in Polen.


Nummer 60 - Salomon Blitz, kruidenier
Salomon en zijn gezin werden door de Joodse Raad op de lijst gezet van Joden die zich moesten melden voor tewerkstelling in Duitsland, dat was in de zomer van 1943. Vrijwel direct werden zij echter vermoord door de Duitsers.


Nummer 86 - Herbert Oelschläger
Hier, op de tweede verdieping, woonde een SD'er waarvan het verzet informatie wilde over wie een verrader was. Er was een soort van wapenstilstand afgesproken met de Duitsers, het was dus riskant hem te ondervragen want hij mocht zeker niet dood. Uiteindelijk stierf hij toch door een kogel door een van de verzetsmensen. Dit was voor de Duitsers aanleiding om 29 mensen dood te schieten op de Apollolaan.


Nummer 16 - NSB pension
Niet alleen Herbert Oelschläger was omstreden, wat weinigen weten en waar ook nauwelijks informatie over te vinden is nummer 16, hier zat een pension dat door Gerardus en Maria Schmidt werd gerund. De familie was zeer NSB-gezind en schroomde niet om aan alles geld te proberen te verdienen. Er was korte tijd sprake dat een kleinkind van Gerard en Maria een boek over de roerige tijd in de oorlog zou schijven maar zij zag daar plotseling van af. Haar vader wilde in 2010 de draad oppakken maar het is mij niet bekend of daar iets van tercht is gekomen.


De Beethovenstraat is een apart buurtje, je bent er zo met de tram (5, 24) en de sfeer is er totaal anders dan in andere stadsdelen door de bouw van de huizen, de chique uitstraling en de gezellige winkels. Een bezoekje zeker waard.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem