De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Karl Lueger

Iedereen heeft een bron van inspiratie, misschien zelfs onbewust. Maar iemand als Adolf Hitler, waar moet die nou de gedachte vandaan hebben gehaald dat alle Joden vermoord moesten worden? Is er iets gebeurd in zijn leven, mankeerde hem iets of las hij de verkeerde boeken? Ging hij met mensen om die hem dit influisterden?
In mijn zoektocht naar wat Hitler bewogen kan hebben stuitte ik op een man die in Oostenrijk nog altijd op handen wordt gedragen en waarvoor maar liefst vier gedenkplaatsen bestaan; een kerk (bij een kerkhof), een boom (grote eik) in het Rathauspark, een straat en een plein zijn vernoemd naar hem (Karl Lueger Platz), met prominent in het midden een monument.

Eerst maar iets nunanceren
De stad Wenen was en is een prachtige stad, ik ben er nooit geweest, maar vanuit cultureel oogpunt zou ik er graag een bezoekje aan brengen, of ik dan zo nodig naar het Karl Krueger Plein moet waag ik te betwijfelen, maar het zal me niet weerhouden ook. Karl Lueger was burgemeester van Wenen van 1897 tot aan zijn dood in 1910. Voor de stad heeft hij als vooruitstrevende eerste burger alleen maar goede dingen gedaan.

Karl Lueger werd op 24 oktober 1844 in Wenen geboren en zou er uiteindelijk ook zijn laatste adem uitblazen op 10 maart 1910. Tot zover nog niets bijzonders, maar later zou blijken dat Hitler zeer waarschijnlijk zijn anti-semitische ideëen heeft overgenomen.

Österreichischer Reformverein

Toen Hitler geboren werd was Lueger al burgemeester, toen deze stierf was Hitler 21. Karl Lueger bepaalde direct na zijn benoeming tot burgemeester van Wenen het gezicht van de politiek door zijn vrijheidsbeperkende optreden jegens buitenlanders, met name Joden. Karl was vanaf 1875 lid van de Weense gemeenteraad en sinds 1885 lid van de Reichsrat voor de linksliberale Demokraten.

Er was een soort van gilde in Wenen zoals we dat in Amsterdam ook kenden in de vroege jaren van de stad. Kleine ondernemers organiseerden zich, maar Joden konden geen lid worden, ook zetten de leden zich sterk af tegen Joodse ondernemers, zaken doen met Joden was uit den boze. Op deze manier wilden zij Joodse collega's buitenspel zetten.
Karl Lueger was gecharmeerd van de beweging en de maatregelen. Als Katholiek zocht hij contact met andere Christenen en sloot daarmee een verbond onder de naam 'Verenigde Christenen'. Hier vloeide een politieke partij uit voert. In 1889 werd de 'Christlichsoziale Partei' opgericht en Lueger stelde zich ten doel burgemeester van Wenen te worden. Het anti-Joodse sentiment bleef de boventoon voeren in de partij.
Karl Lueger zei dat Wenen Duits was en vooral Duits moest blijven, uitspraken die sterk doen denken aan het latere gedachtengoed van Adolf Hitler.

Pluche
Lueger was gek op Wenen en offerde er zelfs een deel van zijn idealen voor op om de stad groot te maken. Het aanwakkeren van anti-Joodse gevoelens had hem op de plek gebracht die hij al jaren ambieerde, maar toen het eenmaal zover was koos hij zijn eigen agenda. Hij liet wegen, een waterleiding en parken aanleggen en bemoeide zich persoonlijk met het onderwijs en de gezondheidszorg.
Tijdens zijn burgemeesterschap leken de Joden weinig last van hem te hebben, in de vaart waarin de Weense economie groeide viel het niet op dat de Joodse samenleving meegroeide en het eigenlijk gemakkelijker had dan in de aanloop naar het eerste burgerschap van Karl Lueger.

Georg Ritter von Schönerer | plaats- en tijdgenoot

Geestverwant van Lueger is Schönerer. Deze pagina had net zo goed zijn naam kunnen dragen want straks zullen we zien dat deze twee 'heren' samen de geschiedenis van de wereld hebben bepaald.
Georg is net als Karl in Wenen geboren, alleen twee jaar eerder. Georg is overtuigd anti-Katholiek en heeft een hekel aan Joden. Dat uitgerekend hij en de Katholiek Lueger elkaar treffen en een verbond sluiten heeft alles met hun afkeer van Joden te maken.

In 1887 'vinden' Karl en Georg elkaar voor het eerst als Georg als eerste man van de nationaal-socialistische beweging en parlementslid voor de Deutsche Fortschrittparte een motie door het parlement weet te krijgen om Russische en Roemeense Joden te weren. De steun van de opportunist Karl Lueger was hierbij zeer belangrijk.
In de Reichsrat bracht Schönerer vaker antisemitische moties in, zo ontnam hij Joden het recht om openbare gebouwen en installaties te beheren. Dit lijkt zeer op de maatregelen uit de Tweede Wereldoorlog toen Joden geen overheidsfuncties meer mochten bekleden.
Ook de beroepsverboden lijken regelrecht vanuit Wenen te zijn gekopiëerd.

Hun gedachtengang sloot aan bij de pragmatische politiek die zij voorstonden, namelijk een sterk Oostenrijk zonder Joden. De Alldeutsche Bewegung van Georg Ritter von Schönerer kreeg het in 1900 zelfs voor elkaar dat er geld zou worden betaald voor iedere Jood die werd uitgeleverd, dood of levend. Het 'kopgeld' (link) dat Hitler later invoerde lijkt hier rechtstreeks van te zijn gekopiëerd.

Het ongeremd en luidkeels verkondigen van antisemitische standpunten was eerder gebruik dan uitzondering.

Iedereen sprak de ideëen aan
Schönerer kwam eerst op voor boeren, dan weer voor studenten, zijn ideologie sijpelde door vele artikelen in bladen waar hij veel invloed had. Zo verspreidde zijn gedachtengoed zich onder het volk die meer en meer in hem ging geloven. Op zeker moment overschat hij zichzelf en beland in de gevangenis. Lueger stapte in de leegte en bond alle Christenen aan zich.
Met een uitgeschakelde Georg Ritter von Schönerer kon Lueger zich als onbetwiste leider ontwikkelen en kreeg het antisemitisme in Oostenrijk een ander gezicht. Was Schönerer bezig met stadsguerilla in de vorm van knokploegen tegen kleine groepjes Joden, Lueger bracht het antisemitisme bij een groter publiek door het vanuit zijn confessionele beweging te propageren dat Joden niets dan kwaads brachten en een bedreiging waren voor Wenen en daarmee Oostenrijk en de vooruitgang.

Lueger meende gedurende zijn bewind het 'Joodse gevaar' onder controle te hebben. Waar lezen we dat decennia later ook?

Hitlers' tijd in Wenen

In 1907 woont Adolf Hitler in Wenen, Schönerer en Lueger hebben dan de touwtjes stevig in handen. Adolf wil gaan studeren, maar daar komt niets van terecht, dit verwijt hij voornamelijk de leraren. Hitler heeft weinig geld en moet zichzelf staande houden met tal van kleine Wenen begin vorige eeuw baantjes, wellicht werkt hij vaak voor Joden tegen weinig geld, maar daar heb ik te weinig over kunnen vinden om dat als een vaststaand feit aan te kunnen nemen.

Hij raakt zeer geïnteresseerd in de politiek, hij leest er over in de kranten die zonder moeite de ideëen van Georg Ritter von Schönerer en Karl Lueger ventileren. Wenen gaat het voor de wind in die jaren, Hitler bezoekt enkele malen het parlement en ziet in het antisemitisme de weg naar welvaart zoals die nergens anders in Europa zo groot is als in Wenen, en alsmaar doorgroeit.

In 1913 verhuisd Hitler naar Duitsland zodat hij in Oostenrijk niet in militaire dienst hoeft. Later zou hij alsnog gekeurd worden voor de Oostenrijkse militaire dienst, maar door die keuring kwam hij niet heen.

In 1918 wordt het Thule-Gesellschaft in München opgericht, Thule is afgeleid van Ultima Thule, het 'zuivere ras'. De swastika is het logo van de beweging. Veel prominenten uit het Thule-Gesellschaft werken zich later op tot kopstukken onder Hitler. Of Adolf zelf ook lid is geweest is niet bekend, maar veel van zijn gedachtengoed is gestoeld op deze beweging.
In 1919 richt het Thule-Gesellschaft de DAP op, de latere NSDAP, de nazi-partij van Hitler. Het Thule-Gesellschaft bestaat in Oostenrijk nog steeds!

Tenslotte
Het anti-liberalisme, anti-katholicisme, antisemitisme, 'één land', oftewel ondemocratische gedachten, waren bij de jonge Hitler van voor 1907 nergens te bespeuren, pas toen hij in Wenen als student werd afgewezen en weinig geld had en schrijfsels van Schönerer en Lueger las en zag hoe goed het de Oostenrijkers ging, ontwikkelde hij in korte tijd een enorme afkeer van Joden.
Veel van de ideëen die in Oostenrijk 'normaal' waren inspireerden Hitler tot hetgeen hij later in Mein Kampf zou schrijven.

Dat Hitler zijn hersenspinsels uit zijn Weense tijd haalde is ook in zijn boek 'Mein Kampf' te lezen:
Ik dank het aan die tijd (redactie: zijn jeugd), dat ik hard ben geworden en hard kan zijn. En meer nog dan voor deze versterking van mijn wil, ben ik hem (redactie: zijn vader) dankbaar, dat hij mij losscheurde uit de leegheid van een gemakkelijk leven, dat hij het moederskindje uit het zachte dons trok en hem de zorg als levenskameraad gaf, dat hij de tegenspartelende jongen in de wereld van de ellende en de armoede zette (Wenen waar Hitler arm was en waar volgens hem de Joden minachtend op hem neerkeken) en hem zo met diegenen in aanraking bracht, voor wie hij later zou moeten strijden.
In deze tijd zouden ook mijn ogen geopend worden voor twee gevaren, waarvan ik voordien nog maar nauwelijks de naam kende, en waarvan ik zeker nog niet begreep, welk een ontzettende bedreiging zij vormden voor het bestaan van het Duitse volk: Marxisme en Jodendom.


Wenen eert Lueger met een straat, een plein met monument diverse plaquettes waarvan een aan zijn geboortehuis, een boom, een kerk, maar herdenkt, laat staan noemt, nergens dat Wenen en Lueger de voedingsbodem vormden voor wat later nazi-Duitsland zou worden.

Naschrift april 2012

Op 19 april 2012 las ik op de website van de Oostenrijke televisie dat de Dr. Karl-Lueger-Ring een andere naam krijgt: Universitätsring, alle andere gedenkplaatsen blijven bestaan, met zijn naam prominent in beeld.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem