De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Inval Prinsengracht 267

De Duitse bezetter zegt: "wij hebben een betrouwbare bron die met stelligheid beweerd dat er in het achterhuis van perceel Prinsengracht 267 Joden ondergedoken zitten". Het Achterhuis
Hoewel het verhaal gaat dat er een telefoontje is binnengekomen bij de SD (Sicherheitsdienst) ligt dit niet erg voor de hand.

Armoe, Joden brengen geld op
De hongerwinter naderde. Er was armoe en honger. Met de winter voor de deur hadden veel mensen weinig te eten omdat de Duitsers rantsoeneerden. Ze zagen de vijand naderen die vanuit Frankrijk oprukte naar België.
We schrijven de zomer van 1944.

Veel onderduikers werden verraden voor geld. De Duitsers betaalden grif per hoofd. Als iemand de familie Frank en de vier andere onderduikers wilde verraden dan zou hij dat zeker persoonlijk hebben gedaan om er financieel ook beter van te worden.
De Duitsers spraken ook van een 'betrouwbare bron'. Iemand die zij voldoende op zijn woord vertrouwden om een inval te doen. Op basis van één enkel telefoontje zou de SD nooit een inval organiseren omdat ze het moeilijker hadden dan in de beginjaren.

Wat opmerkelijk is is dat de verrader het heeft gehad over vier onderduikers terwijl er in werkelijkheid acht waren. Tijdens de inval moest er ook in allerijl een extra wagen en meer manschappen komen.

De inval laat zich het beste omschrijven zoals de RIOD (Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, thans het NIOD) dat deed:

Het was een mooie, warme zomerdag. Tussen tien uur en half elf stopte een Duitse auto. Een geüniformeerde Duitser en een aantal in burger geklede Nederlandse mannen stapten uit en liepen het gebouw binnen. Een van de mannen bleef in het magazijn achter, de Duitser en de anderen gingen naar de kantoren op de eerste verdieping.

Één opende de voordeur van het voor-kantoor. Hij trof er Miep Gies, Bep Voskuijl en Kleiman. "Deze man", zo vertelde Miep vele jaren later, "die een pistool duidelijk zichtbaar in de hand had en dat in onze richting had gestoken, voegde ons toe: rustig blijven zitten en niet weggaan. Aan het geloop op de gang kon ik bemerken dat er meerdere lieden in het gebouw waren."

Kugler [een naaste medewerker van Otto Frank], die in 1955 naar Canada is geëmigreerd, is na de oorlog nooit officieel over het feitelijke verloop van de arrestatie verhoord. Maar in een brief aan Schnabel schreef hij, vermoedelijk in 1957: "Toen kwamen plotseling een sergeant-majoor van de groene politie en drie Nederlandse burgers mijn kantoor binnen en vroegen mij naar de eigenaar van het huis.
De politie wilde de magazijnen in en het voorhuis zien, ik deed de deuren voor hen open. Ik dacht, als ze niets anders zien willen gaat het nog goed. Maar toen de sergeant-majoor alles bekeken had, liep hij de gang op en beval mij mee te komen. Aan het eind van de gang trokken ze allemaal plotseling hun revolver, en de sergeant-majoor beval mij de boekenkast aan de kopwand van de gang opzij te schuiven en de zich daarachter bevindende deur te openen.

Ik zei: maar dat is toch alleen maar de boekenkast! Toen werd hij kwaad, want hij wist alles, en greep de boekenkast en trok er zelf aan, en die gaf mee, en de geheime deur werd zichtbaar, misschien waren de haken niet goed bevestigd.
Ze deden de deur open en ik moest voorgaan, de trap op en de politiemannen volgden mij, en ik voelde hun pistolen in mijn rug. Maar daar de trap niet breder is dan één mens, gebeurde het dat ik als eerste in de kamer van de familie Frank kwam.
Mevrouw Frank stond bij de tafel."

Van de onderduikers was het uitsluitend vader Frank die na de oorlog het verhaal van hun arrestatie kon vertellen. Gesteld in de ambtelijke terminologie van de hem verhorende rechercheur luidde het als volgt: "In de ochtenduren - het was ongeveer 10.30 uur - vertoefde ik in de kamer van de zoon van de familie Van Pels, alwaar ik die jongen Engelse les gaf. Op genoemd tijdstip betrad een mij onbekende burger genoemd vertrek. Hij had een pistool in de hand en richtte dat op ons. Hij liet ons de handen omhoog steken en fouilleerde ons daarop op wapens.

Deze man bleek een Nederlandse beambte van de Duitse Sicherheitsdienst uit Amsterdam te zijn. Vervolgens gelastte hij ons naar beneden te gaan. Daar zag ik mijn vrouw en mijn beide dochters staan, eveneens met de handen in de hoogte. Naar ik meen stond ook de heer Kugler in onze kamer, doch daar ben ik niet zeker van. Het kan ook wel de heer Kleiman geweest zijn. Tevens zag ik daar een in groen uniform geklede, mij onbekende man staan, die ook al zijn pistool had getrokken.

Deze man bleek mij nadien Silberbauer te heten. Op een kort afgebeten commandotoon vroeg hij waar ons geld en onze sieraden waren. Ik wees ze hem aan. Hij pakte daarna een in onze kamer staande aktetas, waarin mijn dochter Anne haar papieren, waaronder haar dagboekaantekeningen bewaarde. Hij schudde die tas op de grond uit en deed onze sieraden en ons geld vervolgens in die tas."

Een van de SD'ers ging daarop naar beneden om telefonisch een voor het vervoer van zo'n grote groep arrestanten geschikte auto te bestellen. Het duurde lange tijd voor die arriveerde. De Duitser, Karl Silberbauer, liep ondertussen wat rond door de kamer van de familie Frank. Zijn oog viel op de oude legerkist van vader Frank, waarop diens naam en rang in het Duitse leger vermeld waren.
Op zijn vraag bevestigde deze dat hij in de eerste wereldoorlog reserve-luitenant in het Duitse leger was geweest. Otto Frank: "Op slag veranderde toen de houding van Silberbauer. Het leek zelfs wel dat hij voor mij in de houding wilde gaan staan. Hij drong niet meer op spoed aan, doch verzocht ons allen en ook zijn ondergeschikten rustig de tijd te nemen."

Rond 13.00 uur kwam eindelijk de auto, "een gesloten vrachtauto", zoals de heer Frank hem later aanduidde. De acht onderduikers en de heren Kugler en Kleiman werden de trappen afgevoerd en in de auto geladen.

Opmerkelijke feiten uit dit verslag
Silberbauer wist waar hij moest zijn want reeds in de hal trokken alle mannen hun pistool. Silberbauer wist ook hoe de kast werkte want hij hoefde niets uit te proberen, de kast zwenkte naar links.
Karl Silberbauer Van alle in het magazijn en het kantoor aanwezige personen werden alleen Kleiman en Kugler gearresteerd, maar ook vrij snel weer vrijgelaten.
Otto Frank kan zich niet meer herinneren wie er bij aanwezig was, Kleiman of Kugler.

Silbebauer had geen enkele informatie over hoeveel mensen er zaten, ook niet wie. Hij was verbaasd er Duitsers aan te treffen waarvan de vader, Otto Frank, nog in het Duitse leger had gediend tijdens de Eerste Wereldoorlog. De verrader moet dus, of een bekende van de SD zijn geweest die zij vertrouwden of de informatie moet van 'binnenuit' zijn gekomen.
De verrader wist dus veel maar niet alles want dat er acht in plaats van vier onderduikers zaten wist de verrader overduidelijk niet.

Tenslotte, het RIOD stelde dat alleen Otto Frank iets over de arrestatie kon vertellen maar Kugler was daar ook bij, die heeft nog lang geleefd in Canada maar is nooit verhoord. Ook de weduwe van een andere aanwezige is nooit gehoord.
Haar man is lange tijd verdachte geweest.

Op mijn pagina over het verraad (link) staat iets over de nachtwaker uit de buurt. Het staat vast dat hij op een avond in april 1944 in het huis is geweest en gerommeld heeft aan de boekenkast.
Anne beschrijft dit ook in haar dagboek. Het feit dat Silberbauer wel wist hoe de kast werkte maar niet hoeveel mensen er zaten sluit aan op wat de nachtwaker (Martin Sleegers) hoogstwaarschijnlijk wist, namelijk dat er onderduikers waren en hoe de kast werkte.

Anne in een notendop
Anne Frank is geboren in 1929 en woonde met haar ouders en zus in het achterhuis van juli 1942 tot 4 augustus 1944. Op 15-jarige leeftijd (maart 1945) overleed zij, vlak voordat geheel Europa bevrijd werd.
In april 1945 bevrijdden Engelse soldaten het kamp Bergen-Belsen. Ze troffen duizenden dode gevangenen aan die gestorven waren aan de tyfus of ondervoeding. De weinige overlevenden waren erg ziek.
Er was geen tijd om alle doden netjes te begraven, daarvoor waren het er teveel. Ze zijn in grote kuilen gelegd, zo ook Anne en Margot Frank. Er is op het terrein van het kamp een gedenksteen geplaatst voor Anne en Margot maar de exacte begraafplaats is niet bekend.
Wie Anne en de andere zeven onderduikers verraden heeft is niet bekend. Anne wilde graag Nederlandse worden maar was statenloos toen zij stierf.
De gedachte aan haar vader hield haar overeind, toen zij te horen kreeg dat hij dood zou zijn bezweek Margot en kort daarop Anne.
De ziekte en uitputting waren ondraaglijk maar het verdriet werd haar uiteindelijk teveel.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem