De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Hannie Schaft

Over het verzet valt veel te vertellen. Anekdotes en personen voor het voetlicht halen zegt zoveel meer omdat je dan iets hebt om je mee te identificeren. De naam Hannie Schaft valt vaak Hannie Schaft als je het over de oorlogsjaren hebt en het daarin gepleegde verzet.
Maar wie was zij eigenlijk. Wat maakte haar nu zo bijzonder?

Jannetje Johanna Schaft wordt op 16 september 1920 geboren, zij ervaart dus aan den lijve de gevolgen van een oorlog want de Eerste Wereldoorlog is dan net twee jaar voorbij. Hoewel Nederland neutraal was sloeg ook in ons land de crisis hard toe.
Twintig jaar later, 1940. Hannie is dan zelf twintig en overtuigt communiste, het noodlot slaat voor Europa opnieuw toe. Duitsland doet een hernieuwde poging de wereld te veroveren.

Jo (want zo wordt Hannie genoemd, door sommigen Jopie) woont in Haarlem en gaat na de Haarlemse Tetterodeschool naar de Hogere Burgerschool (HBS) aan het Santpoorterplein om in 1938 in Amsterdam te gaan studeren aan de Gemeentelijke Universiteit. De plannen van Adolf Hitler zijn iedereen dan wel zo'n beetje bekend.

Keerpunt: Februaristaking
Jo Schaft is woedend, zoveel onrecht. Ze sluit zich aan bij de staking van 25 februari en neemt deel aan de protesten tegen de Duitse bezetter. Het is op dat moment dat ze besluit actief tegengas te gaan geven.
Amsterdammers die een ster moesten naaien op hun kleding omdat ze Joods waren kwamen daar alleen onderuit als zij zich uitgaven voor niet-joods Dat moesten ze dan staven met persoonsbewijzen, maar daar was niet zo eenvoudig aan te komen. Jo besloot die te stelen uit restaurants en zwembaden.

Hannie is zeer idealistisch maar kan haar studie Volkenrecht niet afmaken omdat de Duitsers in 1943 van alle studenten een loyaliteits-verklaring eisen. Hannie weigert, voor haar is het onbesbtaanbaar zoiets te ondertekenen.
Ze is meer dan ooit vastbesloten op de een of andere manier de theorie in de praktijk te brengen. Tijdens haar studie trok ze veel op met twee Joodse meisjes. Ook dat zal een rol hebben gespeeld bij haar motieven.

Onderduik in Amsterdam
In de Bethaniëndwarsstraat dook Jo onder toen het haar te heet onder de voeten werd en organiseerde van daaruit haar verzetswerk totdat ze in het voorjaar van 1943 weer naar Haarlem zou verhuizen. Haar naam in het verzet (RVV) zou vanaf dien Hannie zijn.



Gewapend verzet
Jo vond dat ze meer moest en kon doen en sluit zich aan bij een verzetsgroep, ze krijgt een pistool om een SD'er te vermoorden. Ze slaagt voor de test en zou vanaf dan deel uitmaken van de ondergrondse onder de naam 'Hannie'.
Brilletje Hannie Schaft Verzetsmuseum Amsterdam Dit speelde zich af in Haarlem. Zij krijgt diverse opdrachten NSB'ers uit de weg te ruimen.

Vermomming
Hannie Schaft draagt later een brilletje en heeft haar haar zwart geverfd om niet herkent te worden van foto's. Het brilletje ligt in het Verzetsmuseum te Amsterdam.

Zendstation van Hannie
De verzetsgroep rondom Hannie opereerde vanuit een huis van de familie Kraakman in de Kokstraat te Haarlem. Dit huis was een voormalige schuilkerk, de groep gebruikte onderstaand zendstation. Het apparaat is eigendom van de Stichting Haarlems Verzetsmuseum.


Maar dan gaat het mis

Jo ontmoet Hugo die in werkelijkheid Jan Bonekamp heet, ook een man van het verzet. Ze krijgt opdracht een moeder dood te schieten, maar heeft daar moeite mee. Uiteindelijk raapt ze alle moed bijeen en schiet op de vrouw. Die overleeft de aanslag waarop Jo en Hugo samen moeten onderduiken.
Bij een volgende aanslag op een Duitser weigert het pistool van Hannie Schaft. Hugo wordt door de Duitser direct neergeschoten en overlijdt in het ziekenhuis. De dokter die bij zijn laatst uitgeblazen adem is vindt een foto van Hannie, een speurtocht volgt want de dokter is een NSB'er die Hugo nog even snel heeft uitgehoord over wie het meisje op de foto is.
In goed vertrouwen heeft Hugo vertelt wie het meisje met het rode haar is.

Weetje
Het verhaal gaat dat de mislukte aanslag te wijten is aan het verzet dat boos op Hannie was dat het haar niet gelukt was de vrouw te doden. Daarop zou zij voor de volgende aanslag (op de Duitser) een leeg pistool mee hebben gekregen waarop de Duitser kans had gezien terug te schieten met als gevolg dat Hugo in het ziekenhuis overleed, vlak nadat hij zonder het zichzelf te beseffen Hannie verraadde.

Een tweede versie vertelt een soortgelijk verhaal, maar net even anders. Het linkse verzet, waartoe Jo behoorde, was beter georganiseerd dan het rechtse verzet. Dit was een doorn in het oog van Prins Bernhard, Koningin Wilhelmina en de regering in ballingschap die allen in Londen zaten. Er bereikten hen rapportages uit Nederland dat het linkse verzet succesvoller was en na de oorlog wel eens een belangrijke rol van betekenis zou kunnen gaan spelen in de vaderlandse politiek.
Dat soort berichten bevielen Wilhelmina en Bernhard allerminst. Het verhaal doet de ronde dat Bernhard via zijn contacten in Nederland voor elkaar had gekregen dat Hannie Schaft op pad werd gestuurd met een wapen dat niet goed functioneerde.

Je zou dus kunnen stellen dat het verzet Hugo en Hannie heeft uitgeleverd. Allerminst is dit dus bewezen, het zijn puur veronderstellingen op basis van gebeuertenissen.

Wraak op de dokter
De ouders van Hannie werden opgepakt, Hugo is dood en Hannie heeft als enig doel: wraak. Ze bereikt haar doel, Otto Schaaf, de dokter, sterft door een kogel uit haar pistool.

Op het eind van de oorlog toch nog gepakt
Op 21 maart 1945 fietst Jo in een fuik van de bezetters. In haar fietstas zitten exemplaren van de illigale krant "De Waarheid", ze had een pistool bij zich maar kreeg niet de kans die te gebruiken.
In de gevangenis van Haarlem wordt ze verhoord, ze weten dan nog niet wie zij in werkelijkheid is. Jo moet naar het beruchte huis van bewaring in Amsterdam worden gebracht. In de auto op weg naar Amsterdam meent een van de Duitsers haar te herkennen als Hannie Schaft. Eenmaal in Amsterdam wordt ze onder de douche gezet waardoor 'het meisje met de rode haren' zichtbaar wordt. De Duitsers hebben zo'n hekel aan haar dat ze haar, ondanks de gemaakte afspraken geen vrouwen meer te fusilleren, drie weken voor het einde van de oorlog in de duinen van Bloemendaal doodschieten.

Op 17 april 1945 werd Hannie door de Duitser Mattheus Schmitz en de beruchte Nederlandse rechercheur Maarten Kuiper uit haar cel gehaald. Hannie moet toen beseft hebben dat haar laatste uur had geslagen. Andere gevangenen die de oorlog overleefden verklaarden later dat ze hard en heel lang had geschreeuwd. Eenmaal in de duinen zou Hannie door drie schoten om het leven moeten worden gebracht. Het eerste schampte haar slechts waarop zij gezegd zou hebben "Ik schiet beter!"
SD'er Maarten Kuiper werd daarop zo kwaad dat hij een machinepistool pakte en het magazijn op haar leeg schoot.

Herbegraven

Op 27 november 1945 werd Jo Schaft in het bijzijn van Koningin Wilhelmina, prinses Juliana en prins Bernhard herbegraven op een erebegraafplaats, vlakbij de plek waar ze is vermoord.

Fussillade Duinen Bloemendaal

Graf Hannie Schaft


Op deze begraafplaats liggen 420 mannen en één vrouw: Hannie (Jo) Schaft.

Het wonderlijke is dat als de communisten ergens bij betrokken waren (geweest), de gevestigde politieke orde in later jaren daar liever niets van wilde weten. Ook in Amsterdam waren de communisten jarenlang niet welkom bij de Februaristaking bij De Dokwerker.

Hannie Schaft zou gezien kunnen worden als een politiek symbool voor het linkse verzet, iets wat de gevestigde politieke orde zeker tijdens de 'koude oorlog' niet wilde. Dit ging zelfs zo ver dat in 1951 de herdenking van haar dood niet gevierd mocht worden. Toen een aantal mensen toch een tocht naar haar graf wilde maken werd de weg door het leger afgezet.
Het zou tot 1982 duren alvorens Hannie enig eerherstel kreeg toen Juliana een bronzen beeld onthulde in het Kenaupark in Haarlem. Beatrix was toen al Koningin maar wonderwel niet aanwezig bij de onthulling.


Het meisje met het rode haar, boek en film
Theun de Vries schreef een boek over Hannie Schaft wat door Ben Verbong in 1981 werd verfilmd. Meer dan Meisje met het rode haar een miljoen mensen zagen de film.


Truus Menger en Freddie Oversteegen

In één adem met de naam 'Hannie Schaft' zouden eigenlijk ook die van de zussen Oversteegen genoemd moeten worden. Samen met Hannie pleegden Truus en Freddie Oversteegen enkele succesvolle aanslagen. Onder andere de NSB-agent Willem Zirkzee werd door hen uit de weg geruimd. Toen Hannie was opgepakt ging Truus naar de gevangenis aan de Weteringschans om haar met een smoes vrij te krijgen, maar Hannie zat daar niet gevangen.
Truus Menger-Overstegen overleed op 18 juni 2016.

Links Freddie, hieronder Truus
     

Vanaf de Amstelveenseweg hadden de Duitsers Hannie naar de duinen gebracht en tegen de afspraken in doodgeschoten. In feite waren Truus en Freddie net zo heldhaftig als Hannie, het enige verschil is mischien wel dat de een op tragische wijze de dood vond en de twee anderen niet.
Op het moment van (her-) schrijven (juni 2016) leeft alleen Freddie nog. Truus is 92 jaar geworden en was een bekend beeldhouwster. Truus heette dus eigenlijk Oversteegen, maar behield ook na de dood van haar man zijn naam.

Truus gaf tot vlak voor haar dood nog lezingen over de Tweede Wereldoorlog en Freddie zit in het bestuur van de Stichting Nationale Hannie Schaft Herdenking.
Op 15 april 2014 ontvingen beide moedige vrouwen uit handen van minister-president Mark Rutte het Verzetsherdenkingskruis.


Pagina's gerelateerd aan het verzet

   Herdenkingskruis
   Het Parool
   Olympia
   Onbekende helden
   Oorlogsmonumenten
   Verzetsbank
   Verzetskruis
   Verzetsmuseum
   Yad Vashem

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem