De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Jacques van Tol


Was de grootste Nederlandse tekstschrijver behoorlijk fout in de oorlog of maakte hij het goed door wat hij onder andere voor de Joden heeft gedaan?

Ik weet het zeker. Jacques van Tol zal net als Johan Heesters (link) altijd omstreden blijven en een deel van het Nederlandse publiek zal hen tot in het graf besmet verklaren. Nu leeft Heesters nog maar die is ver over de Jacques van Tol helft, mogen we aannemen, de man is de honderd gepasseerd.
Jacques van Tol overleed in 1969 maar geldt nog altijd als een van de beste Nederlandse tekstschrijvers aller tijden. Je leest meer over hem op mijn andere site: MokumsNL.

Van Tol, man met twee gezichten en meerdere namen
Jacques was zeer gedreven in het schrijven van teksten, hij schudde de ene na de andere uit zijn mouw maar schrijft dan meestal onder een pseudoniem. Louis Davids doet hem een voorstel. Die is bereid het viervoudige te betalen voor een stuk tekst als Van Tol zwijgt over zijn auteurschap en dat Davids dus zijn naam eronder mag zetten. Ook wil Davids niet dat Van Tol voor anderen schrijft maar daar gaat Van Tol niet mee akkoord. Wel ziet Davids bijna alles wat Van Tol schrijft en krijgt zo de kans de mooiste stukken eruit te halen.

Het Joods cabaret is populair in het interbellum. Ook als Hitler in 1933 aan de macht komt in Duitsland blijft de Joodse humor op een hoog plan staan ook al krijgt de NSB steeds meer vaste grond onder de voeten in Nederland.
Het succes van Louis Davids groeit tot enorme hoogte maar Van Tol profiteert daar niet in gelijke mate in mee. Dat begint hem danig te irriteren. In 1938 steekt hij zijn sympathiën voor de Duitse politiek niet onder stoelen of banken en wordt zelfs lid van de NSB.
Voor zover ik na heb kunnen gaan is hij nooit actief geweest voor de beweging en zegde hij nog tijdens de oorlog zijn lidmaatschap op.

Opportunist
Van Tol is dus openlijk lid van de NSB als de Duitsers in mei 1940 ons land bezetten. Toch schrijft hij een liedje tegen de Duitsers, 'Op De Grebbenberg' waar Nederlandse militairen zo heldhaftig stand probeerden te houden.
Maar ook maakt hij zich schuldig aan het schrijven van propaganda voor de nazi's. Hij presteert het zelfs om onder de schuilnaam Paulus de Ruiter een pro-duits cabaretprogramma te maken dat "Zondagmiddagcabaret" heet waarin Van Tol onder andere een zeer anti-semitische versie ten gehore bracht van zijn voor Louis Davids geschreven 'De Kleine Man'. Ik bespaar je de nare teksten eruit.

Nog voor het eind van de oorlog schrijft hij 'Als op het Leidscheplein de lichtjes weer eens branden gaan' voor Willy Walden, het is een hoopgevend lied tijdens de hongerwinter van 1944 voor de Nederlanders die dan nog altijd gebukt gaan onder de bezetting door de Duitsers.
Maar Van Tol zou zich in meerdere opzichten van een positieve kant laten zien. Artiesten mochten niet optreden als zij de richtlijnen van de door de Duitsers ingestelde Kultuurkamer niet onderschreven. Johan Heesters weigerde dit bijvoorbeeld maar die ging dan ook in Duitsland wonen en was zeer populair bij Hitler en het Duitse volk.
Maar Wim Sonneveld dan, die tekende de verklaring wel, net als veel andere Nederlandse artiesten zodat zij tijdens de bezettingsjaren door konden werken en door de Duitsers met rust werden gelaten.

Van Tol keert zich tegen de culturele beperkingen

Van Tol ziet de beperkingen die de Duitsers opleggen en die door de NSB uitgevoerd en op naleving ervan gecontroleerd moeten worden als beklemmend en doet openlijk per brief een beroep op de NSB de Snip en Snap maatregelen in heroverweging te nemen.
Ook zegt hij later het lidmaatschap van de NSB op. Na de oorlog zou blijken dat hij persoonlijk met succes bij de Duitsers heeft gepleit dat iemand niet op transport naar Westerbork zou worden gezet en vanaf het begin van de oorlog heeft van Tol onderdak geboden aan Joden. Toch hoort hij na de oorlog dat er een klacht tegen hem loopt en dat er een arrestatiebevel is uitgevaardigd. Uiteindelijk wordt hij opgepakt en zit hij ruim drie jaar in een cel.

Onafgebroken vanaf 1920, dus ook rijdens de oorlog en zijn detentie, schrijft Van Tol voor Nederlandse artiestem die hun eigen naam onder zijn werk zetten. Alleen het duo Snip en Snap (Muiselaar en Walden) blijven openlijk met hem werken. Meer dan dertig jaar schrijft Van Tol nagenoeg alle teksten voor dit koningsduo dat nooit openlijk gesproken heeft over de roerige jaren.

Bekend is dat Willy Walden a-politiek was en met alle winden meewaaide. Piet Muyselaar daarentegen was wel betrokken en zou ook menigmaal moeite hebben gehad met de inbreng van Jacques. Maar desondanks is het nooit tot een breuk gekomnen tussen de drie.
Mede verantwoordleijk hiervoor was de familie Sleeswijk die de shows van het duo produceerden en telkens benadrukten welk enorm talent Van Tol had. Willy Walden zou later zeggen dat hij nooit woordenwisselingen met Piet heeft gehad, behalve dan de keren dat het over politieke kwesties ging.

Actief en zo ja, voor welke kant het meest?
Ik heb geen enkele actieve handeling kunnen vinden die Jacques van Tol jegens Nederland zou hebben gepleegd tijdens de oorlog, behalve dan het cabaretprogramma. Daar staat tegenover dat hij stelling nam tegen de NSB Ongehoord met Jacques van Tol en Joden onderdak bood.
Er zijn er die voor meer dubieuze zaken minder straf hebben gekregen dan Jacques van Tol.

Hoe 'dubbel' de rol van Jacques van Tol is geweest blijkt wel uit het recentelijk verschijnen van een CD (Ongehoord 1940-1945) waarop zowel muziek als propaganda uit de jaren 1940-1945 staat. De Ramblers staan erop maar ook een aflevering van het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter, oftewel Van Tol. Tot op de dag van vandaag schroomt men niet om te scoren met wat Jacues Van Tol geschreven heeft.

De informatie die ik heb kunnen vinden kan incompleet zijn. Misschien kom ook ik wel tot andere inzichten als ik meer documentatie heb. Ik houd me sterk aanbevolen voor uw input.

Ben Verzet:

De Dokwerker is tevens via Facebook en Twitter te volgen. Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Ben Mokums Verzet op Facebook           Email De Dokwerker (Ben Verzet)           Volg de Dokwerker op Twitter

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Raoul wallenberg Pieter gerbrandy U-boot SHOAH documentaire Base Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Oorlogswinter Hell and back Waalsdorpervlakte Hollandsche schouwburg Joden in de wereld Unter bauern Hermans hetbehoudenhuis Staatsgreep Schietpartij 7mei amstelveenseweg Zwaar water Hendrik koot Joseph kolkman Joep henneboel Beethovenstraat Stadhoudersbrief Boksschool olympia Fusilladeplaats weteringcircuit Reve de avonden Muziekroof Hitler leeft Wo2 pamfletten Marnixstraat Oskar schindler Anton de kom Onbekendegracht Valkyrie Plaquette hb Gedenkplaat bloemgracht82 Silbertanne Arbeitseinsatz Titus brandsma Nieuwezijds voorburgwal Vichy Jaap van velzen Anne frank Dries riphagen Boys from brazil Het verzet Fotos kamp westerbork Hongerwinter Belastingen Mauthausen Russenoorlog Herdenkingen Gebouw de bazel Vaticaan Pieter menten Oproep02 Verlies nederlanderschap Asterdorp Eduard veterman Politie amsterdam Bontroof Het parool Bart de kok Oproep Oproep07 Huis annefrank merwedeplein Drie van breda As onderwijzerhof C en a Theresienstadt Diaspora Hermans damokles Termen tweede wereldoorlog Wally van hall Eva tas Willem sassen The pianist Erebegraafplaats Bloeme evers-emden Berchtesgaden Ingezonden Westerweelgroep Atoombommen japan Index Verzetsherdenkingskruis Reglement vva Zwartboek Nu of nooit Son of saul Sonny boy Mein kampf Piet meerburg Canada vrijstaat voor nazis Oorlogshelden Soldaat van oranje Demjanjuk Amsterdammers Het grote gebod Schietpartij dedam Kurt becher Pers tweede wereldoorlog Eagle landed Davidster Straatnamen tijdens wo2 Jo spier Elfstedentocht Dachau Bevrijdingslinde Wilhelmus Oorlogsschade Jordaan oproer Geroofde meubels Schaduw overwinning Nederlandsindie Bridge kwai Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Aow oud gedienden Majoor bosshardt Als twee druppels water Kopgeld Stalag17 Wo2 onderscheiding aanvragen Jan koopmans Ss nebenstelle Kolven Wo2 schande Nazis zuid-amerika Lindemans kingkong Huizenroof Horst schumann Hans hirschfeld Amsterdam wo2 Kellys heroes Gaarkeukens Bergen-belsen Adolf hitler Oorlogsverhaal johan2 Onderduikers Buchenwald hek zandvoort Theo dobbe Wiedergutmachung Nieuws archief 01 Verzetskruis Journalist venema Oproep04 Wo2 stakingen Nieuws archief 02 Fusillaties rozenoord Hs~nieuws Jeane zwinkels Herman elteschool Mengele Tatoeage auschwitz Kamp vught Dagboek vervolg Kunstroof Bevrijdingsdag Joodse spelling Nieuws archief 04 Oproep01 Fosforbommen Februaristaking herdenking 2016 Noodgeld Terdoodveroordeeld Klaas faber Documentaire dedokwerker Prins bernhard Barneveld groep Brug te ver Annefrankstraat Tijdlijn tweede wereldoorlog Rosenstrasse Artis Zwarte front Karel walet Hannie schaft Sink the bismarck Oorlogsverhaal leo Hendrik zeeman De overval Jodenmanussie Walter suskind Duitse grond werd nederlands Les heritiers Kamp prins bernhard Kinderen wo2 Anne frank boom Miep oranje Getto Slobodan mitric Saint soldiers Groep 2000 Boeren Alwyn collinson Jacques van tol Defiance Ans van dijk Auschwitz Meisje met rode haar Oorlogsverhaal frans Klokkenroof Tante truus Negationisme Nieuws archief 07 Fokker bombardementen Harry verheij Das boot Jaap kaas Bert vromen Oproep06 Oorlogsdoden Guns navarone Oranjevrijbuiters Adressen Duits verzet Westerbork Katyn Japanse schindler Kamptaal Aanslagen op hitler Piet nak Ben strik Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Kamp amersfoort Siert bruins Toneelstuk anne Ravensbruck Fotos Albert speer Jodenhoek wandeling03 Hitlers eigenaardigheden Johan van hulst Hans teengs gerritsen Hs~oranjevrijbuiters Ajax Nsb Eerste film tweede wereldoorlog Kipp 1948 later Heinrich boere Odessa Inval familie frank Joodse huizen Hitlers laatste dag Medisch contact Great escape Holocaust museum Oproep03 Aanslag bevolkingsregister Matzes Bet van beeren Adolf van nol Schwabmunchen Jodenhoek wandeling01 Fiets inleveren wo2 Homos en nazis Tora De ijssalon Contact Verzetsmuseum amsterdam Portugese synagoge Bloemgracht82 Gustav weler De bezem Lippmann rosenthal Come and see Carlton hotel Joodse invalide Scarlet black Cross of iron Oorlogsmuseum Hanns rauter Treblinka Mokums Jodenhoek wandeling04 Nieuws Vernietigingskamp Roma sinti Nazis 1945-1948 Shalom Ggz Unbroken Pastorale Bommenkaart amsterdam Walter suskind film Radio oranje Ovenbouwers Ontjoden Ns Nieuws archief 05 Werkstuk Columns tweede wereldoorlog Oskar groning Foute bedrijven Bariloche Marinus jansen Tina strobos Jodentram Amsterdamse bos Ben verzet Oorlogsfilms Patton Illegale parool Tijdlijn adolf hitler Auschwitz herdenking Meer kampen wo2 Bom kinkerbuurt Hoofdrolspelers wo2 Oorlogsverhaal johan Nederlandsche unie Schindlers list Burgemeester amsterdam wo2 Abraham puls Der untergang Saving private ryan Schietpartij cs amsterdam Dagboek anne frank Ss vrouwen Sobibor Concentratiekampen Operation amsterdam Joodse raad Indische kwestie Grebbeberg Pater bleijs Rede wilhelmina 291943 Dirty dozen Nieuws archief 03 Johan heesters Jacob luijtjens Wo2 overpijnzing Reguliersgracht Mussert Rudolf hess Zwarte soldaten D-day Videos Oproep05 Boy striped Aha Anne frank verraden Tatra t87 Raffle Interneringskampen amsterdam Martin bormann Longest day Gerrit van der veen Bombardementen amsterdam Aanleiding tweede wereldoorlog Hitler Velser affaire Cs-6 Hans calmeyer Subkampen Jodenhoek wandeling02 Oorlogsverhalen George patton Bombardement rotterdam Pp groep Februaristaking Miep gies Dossiers openbaar 2021 Ko stevense Auschwitz charlatan Plein 40-45 Jerrycan De dokwerker Kampen wo2 Nederlands indie Niod Jodenjacht Joodse synagoge Dodenherdenking Fout omstreden Karel bonnekamp Schietpartij marnixstraat Verzetsmonument Pontonbrug Walt disney Aanklacht wo2 Joop wolff Muhlberg Karl lueger Lodewijk ernst visser Riphagen Bob scholte Mirjam ohringer Jodenkwartier Amsterdamse verzetshelden Inglourious basterds Paul de groot Schaduwkade Klokkenluider Hortusplantsoen Jonkheer roel Nieuws archief 06 Rode kruis Generaal winkelman Zwitserland Philip mechanicus Efraim zuroff De aanslag harry mulisch Yad vashem Staalstraat Disclaimer Nieuws archief 08 Lou jansen Rolls royce Tonny van renterghem