De Dokwerker

De Tweede Wereldoorlog met een link naar Amsterdam


Door de ogen van Ben Verzet

Twee mannen met dezelfde naam: Jo Spier

Begin 2012 kreeg ik een mailtje van Tilly Spier die geschrokken was van een foto van haar vader bij een minder vleiend stukje op De Dokwerker. Het ging over Jo Spier, een man die fout was geweest in de oorlog, maar de foto was van de Jo Spier die juist altijd aan de goede kant van de lijn was gebleven.

Toen ik mijn goede vriend Klaas sprak, die eveneens tekenaar is, vroeg ik hem of hij Jo Spier kende, "ja, dat was een hele goede en bekende tekenaar", zo vertelde Klaas mij. Toen ik zei dat er waarschijnlijk twee mannen met dezelfde voor- en achternaam tegelijkertijd hebben geleefd en beiden een hoofdstuk hebben toegevoegd aan de Tweede Wereldoorlog volgde Klaas mij niet meer, het zei hem niets en voor mij begon de ontrafeling van een nieuw chapiter dat zijn weerslag moest vinden in deze pagina over Jo Spier en Jo Spier!

Één naam: twee mannen!

Jo Spier (26 juni 1900 - 21 mei 1978)

Joseph Spier was een Joodse man die tot aan de oorlog voor De Telegraaf en een aantal andere grote Nederlandse bedrijven werkte. Hij verbleef tijdens de oorlog in diverse concentratiekampen. Zijn spotprenten over de nazi's werden hem niet bepaald in dank afgenomen.
Anton Mussert kende Spier al van jongs af aan en was een bewonderaar van zijn tekenwerk en redde hem en zijn familie door ze onder te brengen in Villa Bouchina dat deel uitmaakte van 'Het kamp Barneveld' (link.)

Mussert zei over Jo Spier en diens vrouw: "goede vrienden van ons, geen NSB-leden. Mijn vrouw en ik gingen vaak bij hen eten".

Maar uiteindelijk werden ook de zogenaamde reserveringskampen opgedoekt en moesten de bewoners richting Theresiënstadt. Zo ook de familie Spier die daar van 21 april 1943 tot het einde van de oorlog opgesloten zaten. Daar maakte Jo Spier zich echter niet geliefd bij zijn mede-gevangenen omdat hij in opdracht van de nazi's tekeningen aanbracht op de muren van de barakken en meewerkte aan een Duitse propagandafilm: Theresiënstadt. Ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet.

Ook zou hij, naar eigen zeggen in opdracht van de Duitsers, hebben ingepraat op mede-gevangenen om toch vooral maar mee te werken. Na de oorlog kwam Jo Spier vrij, maar werd met de nek aangekeken en kreeg geen werk meer waarop hij met zijn gezin naar Amerika verhuisde. Daar bouwde hij een nieuwe carrière op als tekenaar en reclame-maker.

Jo overleed in 1978 in de Verenigde Staten. Zijn zoon Peter is daar nu net als zijn vader, een succesvol tekenaar.

Jo Spier (11 februari 1916 - 22 september 2009)

Jo Spier was eveneens een Joodse man die niet zoals de vorige Jo Spier in Zutphen, maar in Amsterdam is geboren en zestien jaar jonger was. Jo werkte als typograaf (letterzetter) bij Stempelfabriek J.W. Posthumus NV. in Amsterdam, zijn positie als bedrijfsleider moest hij na het uitbreken van de oorlog opgeven, maar hij mocht toen wel zijn oorspronkelijke beroep weer oppakken.

Jo was een van de voormannen bij het uitbreken van de staking in februari 1941 in Amsterdam. Jo wist echter uit handen van de Duitsers te blijven door de hulp van zijn werkgever, die verklaarde hem hard nodig te hebben.
Via via raakte hij betrokken bij de buitenschoolse jeugdzorg tegenover de Joodsche Schouwburg waar Walter Süskind bedrijfsleider was, over hem is begin 2012 een film gemaakt (link.)

Op 29 september 1943 staat de SD voor de deur, Jo weet op het nippertje te ontkomen via de daken en in Rotterdam onder te duiken. Na drie maanden werd hij daar toch opgepakt maar weet tijdens een overplaatsing aan de aandacht van zijn bewakers te ontsnappen om weer onder te duiken in Rotterdam.

Als hij begin februari 1944 opnieuw wordt opgepakt sturen de nazi's hem direct naar Westerbork, met hulp van de Westerweelgroep (link) weet Jo al na een paar dagen ook uit dit kamp te ontsnappen. Tot de bevrijding van het zuiden in december 1944 zit Jo in Limburg. Na de oorlog blijft hij in de luwte, de oorlog zal voor altijd een greep op hem houden.

Jo overleed op 93-jarige leeftijd op 22 september 2009.

Beiden hebben na de oorlog niet veel meer willen zeggen. De een was omstreden, de ander een held. Toch hielden beiden trauma's over aan de oorlog terwijl de rollen die zij speelden haaks op elkaar stonden. Het toont goed aan welke invloed een oorlog heeft op mensen.


Nawoord

Ik haalde de twee mannen Jo Spier door elkaar door de foto van de een bij het stuk van de ander te plaatsen. Tilly Spier attendeerde mij erop dat haar vader nooit voor De Telegraaf had kunnen werken en niet in Theresiënstadt is geweest dus ook niet de bekende tekenaar Jo Spier kon zijn. Ondanks dat ik zorgvuldig te werk ga en twee bronnen tot mijn beschikking had, heb ik de fout gemaakt deze mannen door elkaar te halen.
Excuus Tilly!

Tilly mailde mij nadien nog een aantal malen met informatie over haar vader, daar ben ik erg blij mee, vooral omdat zij met mij van mening is dat verhalen vertelt moeten blijven worden.

Zo zei zij:
Mijn vader heeft wel eens namen genoemd, deze kan ik terug vinden, maar dan moet ik eerst 8 uur naar interviews van mijn vader gaan kijken. Hij heeft zijn medewerking verleent aan het Steven Spielberg project en Secret Courage - The Walter Süskind Story (red: dit was de eerste film over deze held, in 2012 kwam DEZE FILM uit.)
Wel heeft hij de Westerweels (red: zie link) vaak genoemd omdat deze mensen mijn vader steeds hebben onder laten duiken. Zij hebben ooit aan mijn vader de vraag gesteld om de handtekening van Gemmeker (red: kamp-commandant Westerbork) op een stempel te krijgen.

Stempel Jo Spier in Herdenkingscentrum Westerbork

Mijn vader heeft dit kunnen doen. Hierdoor hebben 14 mensen uit Westerbork kunnen komen. Dirk Mulder (directeur Herinneringscentrum Kamp Westerbork) heeft dit tijdens mijn vaders crematie (red: 29 september 2009) benoemd. Mijn vader had dus goede contacten met de Westerweel groep. In Westerbork zijn de stempeltjes met het verhaal van mijn vader te zien.

Tilly Spier januari 2012

Hieronder een krantenartikel dat Tilly mij zond.


En dan nog even dit...

Dat foute Nederlanders vergeven lijken te kunnen worden bleek toen de bekende tekenaar Peter van Straaten Jo Spier noemde als zijn grote inspirator, als je het werk van beiden kent zie je dat ook in één oogopslag.

De 'foute' Jo Spier was een oppurtunist. Voor de oorlog had hij een spotprent gemaakt over Adolf Hitler, als straf moest hij tekeningen maken op de muren van een Duits kamp. Maar tijdens de oorlog werkte Spier mee met de Duitsers, zoals ik eerder al beschreef. Na de oorlog haaste hij zich om weer met een andere wind mee te waaien.
Hieronder staat een link naar een boekje van zijn hand, de inhoud zegt genoeg. Jo Spier was plotseling weer tegen de Duitsers.

'Onze schulden zijn hun schulden', van Jo Spier.

Ben Verzet

Per e-mail kun je mij altijd een vraag stellen.
Email De Dokwerker (Ben Verzet)

Alle onderwerpen van De Dokwerker

Saving private ryan Dirty dozen Ingezonden In oorlog Februaristaking Wiedergutmachung Auschwitz charlatan Foute bedrijven Jaap van velzen Oorlogsdoden Nazis zuid-amerika Zwartboek Kipp Japanse schindler Katyn Interneringskampen amsterdam Jodenmanussie Berchtesgaden Joodse invalide Ns Gaarkeukens Amsterdammers Reguliersgracht Hendrik zeeman Ovenbouwers Linie crossers Nvm Fotos Schwabmunchen Patton Ben strik Rudolf hess Dodenherdenking Speech koning dodenherdenking 2020 Bart de kok Denemarken Cs-6 Lindemans kingkong Oorlogsverhaal leo Verkrachting Nieuws archief 08 Schindlers list Casa inalco Belastingen Het parool Bridge kwai Nieuws archief 06 Der untergang Conspiracy Overlevende auschwitz Bevrijdingsdag Burgemeester amsterdam wo2 Adressen Ggz Kamp amersfoort Russenoorlog George patton Great escape Jordaan oproer Raffle Diaspora Laatste woorden mussert Titus brandsma Meer kampen wo2 Westerbork Johan heesters Noorder begraafplaats Efraim zuroff Nieuws archief 01 Termen tweede wereldoorlog Francisco boix Kadaster Contact Velser affaire De bezem Waalsdorpervlakte Nederlandsindie C en a Columns tweede wereldoorlog Oproep Oorlogsverhalen Hortusplantsoen Lippmann rosenthal Yad vashem Odessa Jeane zwinkels Radio oranje Prins bernhard Nieuws archief 03 Schietpartij marnixstraat Voortvluchtige oorlogsmisdadigers Pontonbrug Frieda menco Klaas faber Oorlogsfilms Duits verzet Fusilladeplaats weteringcircuit Schietpartij 7mei amstelveenseweg Wally van hall Fritz bauer Boeren Bloeme evers-emden Darkest hour Putdeksels wandeling noord Oproep04 Project siege Inglourious basterds Goudroof Roma sinti Schaduwkade Niod Lodewijk ernst visser Tatra t87 Bontroof Base Harry verheij De aanslag harry mulisch Werkstuk Oorlogshelden Zalman gradowski Bevrijdingslinde Als twee druppels water Joden in de wereld Anton de kom Gustav weler Miep oranje Nsb Alwyn collinson Film bankier Imhoff Disclaimer Siert bruins Asterdorp Moos cohen Joodse spelling Videos Toneelstuk anne Kampen wo2 Hitlers laatste dag Paul de groot Kurt becher Pater bleijs Herman elteschool Rob cohen Portugese synagoge Documentaire dedokwerker Al hoesseini Hitler leeft Sonny boy Les heritiers Gemmeker Grebbeberg Gerrit van der veen Johan van hulst Walter suskind Jakiw palij Jodenhoek wandeling01 Unter bauern Aanleiding tweede wereldoorlog Bariloche Saint soldiers Erelijst gevallenen Kerkstraat Jo spier Hollandsche schouwburg Wo2 stakingen Oorlogsschade Kopgeld Staatsgreep De overval Kamp prins bernhard Verzetskruis Kunstroof Wilhelmus Rapenburgerstraat Februaristaking herdenking 2016 Getto Stalag17 Aanslagen op hitler Hitlerpensioen Artis Hans teengs gerritsen D-day 1945-1948 Onbekendegracht Hendrik koot Bom kinkerbuurt Vaticaan Bert vromen Rode kruis Demjanjuk Jan koopmans Rolls royce De dokwerker Joodse huizen Joop wolff Hollandia kattenburg Tonny van renterghem De dam Heinrich boere Rede wilhelmina 291943 Pieter gerbrandy Aanklacht wo2 Dries riphagen Stadsschouwburg Fusillaties rozenoord Erebegraafplaats Zwarte front Tijdlijn adolf hitler Bombardementen amsterdam Hans calmeyer Generaal winkelman Drie van breda Hell and back Longest day Klokkenroof Staalstraat Joodse raad Treblinka Sobibor film Bombardement rotterdam Max leons Karl donitz Verzetsmuseum amsterdam Medisch contact Raoul wallenberg Jodenhoek wandeling04 Elfstedentocht Boy striped Hitlers eigenaardigheden Zwaar water Mauthausen Wo2 schande Guns navarone Polen Jan zwartendijk Nieuws archief 05 Mokums Gebouw de bazel Jodenhoek wandeling03 Red house report Homos en nazis Aha Ravensbruck Nieuws archief 09 Buchenwald hek zandvoort Oorlogsmuseum The pianist Heydrich Jacques van tol Sink the bismarck Anne frank verraden Miep gies Vliegtuigcrash amsterdam noord Bureau opk Concentratiekampen Piet meerburg Vernietigingskamp Eva tas Adolf van nol Soldaat van oranje Beethovenstraat Duits bestuur Maria altmann Der hauptman Onderduikers Kolven Gedenkplaat bloemgracht82 De ijssalon Boys from brazil Bom vanderpek Huis annefrank merwedeplein Auschwitz herdenking Wo2 pamfletten Fout omstreden 1948 later Philip mechanicus Enigma Politie amsterdam Bet van beeren Eerste film tweede wereldoorlog Fotos kamp westerbork Canada vrijstaat voor nazis Tijdlijn tweede wereldoorlog Jonkheer roel Mussert Straatnamen tijdens wo2 Nieuwezijds voorburgwal Hongerwinter Oproep06 Eagle landed Albert speer Het grote gebod Nederlandsche unie Aktion reinhard Zweden Pastorale Neurenberg Hoffmann Schietpartij cs amsterdam Nazi-artsen Rosenstrasse Joseph kolkman Anne frank boom Nederlands indie Hans hirschfeld Kellys heroes Oorlogswinter Arbeitseinsatz Joep henneboel Martin bormann Ontjoden Kinderen wo2 Schaduw overwinning Bommen wo2 Marinus jansen Reglement vva Das boot Bommenkaart amsterdam Jodenkwartier U-boot Unbroken Verzetsmonument Fokker bombardementen Bloemgracht82 Matzes Ss vrouwen Joodse synagoge Wannsee Dagboek vervolg Goelag Nu of nooit Jom hashoa Piet nak Aanslag bevolkingsregister Ben verzet Jodentram Jacob luitjens Opsporing nazis Index Terdoodveroordeeld Klokkenluider Subkampen Wo2 overpijnzing Oorlogsverhaal frans Dossiers openbaar 2021 Dagboek anne frank Wo2 onderscheiding aanvragen Moffen Po box 1142 Barneveld groep Jazzverbod Ans van dijk Oproep03 Hannie schaft Auschwitz Theresienstadt Hermans hetbehoudenhuis Kamptaal Namen monument Tora Son of saul Geroofde meubels Tante truus Reve de avonden Kristallnacht Plaquette hb Frieda belinfante Cabr Westerweelgroep Nazis Tatoeage auschwitz Oproep07 Anne frank Plaats een steen Kamp vught Amsterdamse bos Hoofdrolspelers wo2 Amsterdam wo2 Marnixstraat Mengele Jaap kaas Jodenjacht Oranjevrijbuiters Pers tweede wereldoorlog Operation amsterdam Ajax Het verzet Wilhelmina Groep 2000 Negationisme Pieter menten Indische kwestie Lou jansen Ko stevense Jose bosma Davidster Fiets inleveren wo2 Cross of iron Oskar schindler Bob scholte Slobodan mitric Karl lueger Fosforbommen Hitler Marokkaanse joden Schietpartij dedam Riphagen Wahler gosdek Moffenmeiden Meisje met rode haar Oorlogsverhaal johan2 Begraafplaats oosterbeek arnhem Surinaamse joden Atoombommen japan Verzetsherdenkingskruis Annefrankstraat Noodgeld Bergen-belsen Vichy Casablanca Nieuws Walt disney Walter rauff Muziekroof Horst schumann Walter suskind film Loe de jong Oproep05 Jerrycan Mirjam ohringer Theo dobbe Zwitserland Karel bonnekamp Holocaust museum Nieuws archief 04 Aow oud gedienden Inval familie frank Nieuws archief 07 Sobibor Shalom Herdenkingen Adolf hitler Eduard veterman Valkyrie Oproep01 Hanns rauter Stadhoudersbrief Muhlberg Deutsche reichsbahn Aristides de sousa mendes do amaral e abranches Plein 40-45 As onderwijzerhof Scarlet black Illegale parool Majoor bosshardt Come and see Journalist venema Pp groep Tina strobos Mein kampf Zwarte soldaten Verlies nederlanderschap Oorlogsverhaal johan Nieuwe kerkstraat Defiance Josef thorak Duitse grond werd nederlands Willem sassen Duivenbrigade Abraham puls SHOAH documentaire Carlton hotel Boksschool olympia Brug te ver Huizenroof Karel walet Amsterdamse verzetshelden Oproep02 Oskar groning Silbertanne Ss nebenstelle Jojo rabbit Dachau Hermans damokles Atlas Jodenhoek wandeling02